Karaimi

Karaimi (Karaici) – najmniejsza grupa etniczna i wyznaniowa w Polsce; jej nazwa pochodzi od semickiego wyrazu kara, oznaczającego ‘czytać’. Nazwa ta odnosi się do doktryny, w myśl której nie należy niczego dodawać ani odejmować od tekstu Tory – Pięcioksięgu, traktując jej wersję spisaną jako jedyną obowiązującą treść religijną.

Według danych ze spisu powszechnego z 2021 r. w Polsce mieszka 3 466 osób deklarujących przynależność do mniejszości karaimskiej, co stanowi 0,009% ogółu mieszkańców Polski. Czyni to mniejszość karaimską najmniej liczną grupą w naszym kraju wśród mniejszości wymienionych w ustawie o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Karaimi najliczniej zamieszkują Warszawę i okolice, a także Wrocław i Łódź.

Na terenie Polski Karaimi zaczęli osiedlać się w XIX w., przybywając z terenów Litwy i z Krymu. Zamieszkiwali głównie w miastach i trudnili się przeważnie handlem, m.in. tytoniowym, zasilali także szeregi wysokich urzędników państwowych, byli literatami. Także wielu studentów uniwersyteckich wywodziło się z tej grupy. Do Warszawy przybyli przede wszystkim Karaimi krymscy, a także mieszkańcy z Łucka i z Trok. Po II wojnie światowej wielu Karaimów z Wilna, Trok i Halicza osiedliło się w Trójmieście. Karaimi chętnie poddawali się  wpływom lokalnym i obowiązującym modom. Stąd m.in. w muzyce karaimskiej pojawił się folklor miejski czy utwory muzyczne stylizowane na tanga.

Migracje po II wojnie światowej spowodowały zmianę w rozumieniu pochodzenia karaimskiego. Do tego momentu za Karaima uważano osobę, której oboje rodziny są Karaimami i która wyznaje karaimizm. Wraz z upowszechnieniem się mieszanych ślubów cywilnych w połowie XX w., wiele osób nieposiadających obu rodziców Karaimów lub nie wyznających karaimizmu uznaje swoją karaimską tożsamość i pielęgnuje dziedzictwo kulturowe.

Karaimi (lub Karaici) to grupa etniczna i wyznaniowa, która w VIII w. n.e. wyłoniła się z judaizmu na terenie Azji Przedniej jako sprzeciw wobec rabinistycznych interpretacji Pięcioksięgu – Tory. W myśl zasady nakreślonej przez Anana ben Dawida – potomka rodu kapłańskiego, tekst Pisma Świętego należy rozumieć dosłownie, traktując ten przekaz pisemny jako jedyny obowiązujący; według karaimów Słowo Boże powinno zostać przyjęte tak, jak zostało napisane, bez dodatkowego komentarza. Dlatego nie przyjęli Talmudu ani innych objaśnień czy interpretacji Pisma Świętego (Nauki ustnej, Miszny). W sensie społecznym uważali się za potomków saduceuszy i sekty bajtosim.

Gminami karaimskimi (dżymatami) kierują hazzani – duchowni; w XIX w. w Rosji utworzono też funkcję hachana (hachama) od hebrajskiego słowa określającego mędrca. Jest to duchowny wybierany dożywotnio na naczelnika gminy.   

Karaimi krymscy, z których wywodzą się Karaimi mieszkający w Polsce, pochodzą od półkoczowniczych plemion tureckich Chazarów i Połowców. W VIII w. do ich państwa przybyli misjonarze głoszący karaimizm, a odłam ten zyskał aprobatę najwyższych sfer władzy. W XV w. grupa wyznawców była już nieliczna i zamieszkiwała tereny Półwyspu Krymskiego, m.in. skalne miasto Czufut-Kale. W średniowieczu była to grupa rozproszona zamieszkująca tereny nad Morzem Śródziemnym, Morzem Czarnym i Azję Centralną. W połowie XIII w. przybyli na tereny Księstwa Halicko-Wołyńskiego, osiedlając się m.in. w Łucku, Haliczu i we Lwowie. Po podboju Rusi Halickiej przez Kazimierza Wielkiego w 1340 r. stali się poddanymi króla Polski. Dzięki dobrej opinii, jaką cieszyła się ta grupa, w 1397 r. zostali także zaproszeni na tereny Wielkiego Księstwa Litewskiego przez Witolda, aby pełnić funkcję osobistej straży Wielkiego Księcia na trockim zamku – głównej siedzibie książęcej. Na Litwę przybyło wtedy kilkaset karaimskich rodzin z położonego na Krymie Sołchatu. Oprócz Trok osiedlili się też w 32 litewskich miejscowościach, m.in. na terenach graniczących z Inflantami. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. na terenie odrodzonego państwa pozostały 4 gminy karaimskie: w Łucku, Haliczu, Trokach i w Wilnie. Zamieszkujący tereny Rzeczypospolitej Karaimi zaczęli szczególnie silnie identyfikować się z Polską, coraz częściej określając się mianem Karaimów polskich. Cechowali się oni ogromną lojalnością wobec kraju. Wielu Karaimów przybyło do Polski po II wojnie światowej jako repatrianci ze wschodu, choć większość pozostała na terenie Litwy.

Gwara i folklor słowny

Język karaimski, którym posługują się Karaimi polsko-litewscy należy do języków tureckich z gałęzi kipczackiej, przy czym za wciąż żywy uznaje się dialekt północny tego języka (dialekty południowy i krymski uznaje się za wymarłe). Ze względów religijnych – wymogu studiowania Tory w oryginale, każdy mężczyzna powinien także znać język hebrajski. Czerwona Księga Języków wymienia karaimski jako najbardziej zagrożony zanikiem. Według informacji podanej na stronie MSWiA w Polsce posługuje się nim ok. 100 osób; stosowany jest w obrzędach religijnych, w literaturze i w życiu rodzinnym, a osoby posługujące się tym językiem zamieszkują głównie województwa mazowieckie, pomorskie i dolnośląskie. Znajomość języka podtrzymywana jest w społeczności dzięki prowadzonym w litewskich Trokach kursom językowym dla dzieci i młodzieży. Pierwotnie do jego zapisu służył alfabet hebrajski, na przełomie XIX i XX w. zamiast hebrajskiego zaczęto stosować cyrylicę i alfabet łaciński. Od ćwierć wieku wydawane jest karaimskie czasopismo „Awazymyz” („Nasz głos”), zamieszczające utwory w języku karaimskim. Za pierwsze drukowane wydanie świeckiej literatury karaimskiej uznaje się opublikowany w Kijowie 1904 r. zbiór wierszy Irłar (Pieśni) autorstwa poety Szymona Kobeckiego.

Folklor karaimski w zakresie treści i środków wyrazu ma charakter turecki, jednak nakładają się na niego także wpływy polskie. Był ważnym czynnikiem kształtującym świadomość etniczną Karaimów rozproszonych po terytorium Polski i Litwy. Należą do niego przysłowia i powiedzenia zawierające mądrość i podkreślające ważne dla tej grupy społecznej kwestie, np. „Zdrowie od chleba, moc od wody, mądrość od Pisma”. Odrębnym typem twórczości były legendy, których osnową była wędrówka lub dokonania bohaterów, do których należał m.in. Wielki Książę Witold. Legendy zawierały dużą dawkę informacji o karaimskich zwyczajach i życiu codziennym.

Obecnie działa karaimskie wydawnictwo Bitik publikujące materiały na temat mniejszości karaimskiej oraz pismo „Awazymyz” poświęcone kulturze karaimskiej. Wszystkie egzemplarze czasopisma dostępne są na stronie www.awazymyz.karaimi.org.

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec

Folklor muzyczny składa się z utworów, w których brzmieniu słychać wpływy tureckie, na ogół powolnych i smutnych bez względu na tematykę i warstwę słowną. Zachowały się kołysanki, takie jak Bir bar edi – Dawno, dawno temu, tradycyjne piosenki oraz pieśni obrzędowe – m.in. liryczne pieśni weselne. Zachowało się także wiele utworów o tematyce religijnej. Najczęściej wykorzystywanymi instrumentami były flet i skrzypce, śpiewano także bez akompaniamentu.

Obecnie karaimski folklor słowno-muzyczny prezentuje m.in. młodzieżowy Karaimski Zespół Folklorystyczny Dostłar (Przyjaciele). Także wywodzący się z tej społeczności tenor Marcin Krupa wykorzystuje język karaimski w wykonywanych przez siebie utworach.

Obyczaje i obrzędy

Święta karaimskie wywodzą się ze świąt żydowskich. Rozpoczynający się w piątek o zmierzchu Sabbat to dzień pozbawiony pracy. Chydży Tymbyłłarnyn jest karaimską wersją święta Pesach, obchodzonego na pamiątkę wyjścia Izraelitów z Egiptu. Podczas święta nie wolno spożywać wypieków na zakwasie. Jest to czas modlitw i skupienia. W trakcie uroczystej wieczornej kolacji rodzina spożywa mięso baranka i gorzkie zioła. Chydży Aftałłarnyn to święto otrzymania przez Mojżesza Prawa na Górze Synaj. Odpowiada żydowskiemu świętu Szawuot. Jest to zarazem żydowskie święto plonów, a Karaimi przyozdabiali na nie domy zielonymi gałązkami. Byrhy Kiuniu odpowiada świętu Rosz ha-Szana, natomiast Basztłych Kiuniu – Jom Kippur; jest to dzień postu i odpuszczenia grzechów. Tradycyjny wypiek związany z tym świętem to drożdżowe ciasto uformowane z 3 „warkoczy”, symbolizujące drabinę do nieba. Chydży Ałaczychłarnyn to odpowiednik święta Sukkot; zwyczajowo wypieka się na nie chałkę, którą błogosławi się w kienesie. Kynysz odpowiada świętu Purim. W okresie międzywojennym w Trokach obchodzono także dożynki nazywane Orach Toju. Wykonywano na nie wieńce dożynkowe, a ostatni wykonany w 1938 r. wieniec nadal zdobi trocką kienesę. Po drugiej wojnie światowej władze sowieckie odebrały Karaimom ziemie, co zmusiło ich do porzucenia rolniczego stylu życia, a tym samym obchodów Orach Toju.

Zgodnie z biblijnym nakazem, w 8 dniu od narodzin chłopca w domu dokonywano obrzędu obrzezania na znak przymierza z Bogiem. Imię nadawano dziecku w kienesie podczas nabożeństwa (w przypadku chłopców było to najbliższe nabożeństwo po obrzezaniu). Do tego momentu nie wolno było dziecka nazywać wybranym imieniem, aby nie sprowadzić na nie złego losu.

Tradycyjne wesela karaimskie trwały co najmniej 3 dni i rozpoczynały się na ogół w czwartek. Podzielone były na część świecką: ślub cywilny w domu panny młodej (kieleszmiak) i część religijną, czyli zaślubiny w kienesie. Przed drugą częścią narzeczeni przechodzili odpowiednio: mężczyźni pod opiekę marszałków, a kobiety – druhen. Zgodnie z tradycją pan młody nacierany był winem, a podczas tej czynności marszałkowie udzielali mu dobrych rad na życie małżeńskie. Obecnie tradycja ta zastąpiona jest toastami i żartami. Podobnie jak w kulturze polskiej, podczas wesela o północy następowały oczepiny młodej mężatki.

Żałoba w społeczności karaimskiej wymaga od członków najbliższej rodziny zmarłego założenia czarnych – żałobnych ubrań i nieustannego czuwania przy ciele do momentu wyniesienia trumny z domu. Podczas czuwania rodzinie nie wolno było wykonywać jakichkolwiek pracy, w tym nawet przygotowywać posiłki. Zwyczaj nakazywał, aby każdy członek rodziny posypał trumnę garścią ziemi. Podczas pogrzebu zakazane było odwiedzanie grobów innych zmarłych, a po powrocie z cmentarza należało umyć dłonie. Grabarzom nie wolno było przekazywać sobie łopaty z ręki do ręki. Na stypie spożywano ciasto z makiem oraz pobłogosławiony przez duchownego chleb i wino.  Następnie przychodził okres postu i wspominania zmarłego.

Strój

Strój karaimski zanikł już w XVIII w., a ubrania Karaimów przestały różnić się od tych noszonych przez Polaków. Wyjątek stanowiły męskie nakrycia głowy – karakułowe czapy w kształcie ściętych stożków zwane krymkami.

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Świątynie karaimskie (kienesy, kenesy) formą przypominają synagogę. Stosowane style architektoniczne różniły się w zależności od okresu i miejsca; w kienesie wileńskiej zastosowano styl mauretański, podczas gdy nieistniejącą już świątynię w Haliczu zaprojektowano w stylu neobarokowym. Także nieistniejąca już kienesa w Łucku była drewniana, zbudowana na planie prostokąta i przykryta dachem polskim. Tak jak wnętrze synagogi, wnętrze kienesy podzielone jest na 3 części: przedsionek, salę męską i babiniec. Przy południowej lub wschodniej ścianie znajduje się ołtarz z niszą, w której przechowywane są zwoje Tory. Umiejscowienie ołtarza wskazuje kierunek Jerozolimy.  

Na terenie Polski domy Karaimów nie różniły się niczym od domów polskich. W Trokach istniał ciekawy zwyczaj, zgodnie z którym Karaimi montowali 3 okna w szczytowej ścianie swoich drewnianych domów. Według przekazów tradycja ta wywodzi się z chęci upamiętnienia Księcia Witolda, którego trocki zamek miał posiadać po 3 okna w każdej ze ścian.

Zabytki materialne

Za jedyny zachowany karaimski zabytek w Polsce uznaje się ponad 130-letni, założony w 1890 r. cmentarz na warszawskiej Woli, przy ul. Redutowej 34. Do 1989 r. przy ul. Kniaziewicza 28 we Wrocławiu działała jedyna w Polsce powojenna kienesa karaimska.

Społeczność karaimska dokłada starań, aby pamięć o swojej historii, przywrócić i zachować od zapomnienia. Służy temu m.in. projekt „Wirtualna mapa miejsc związanych z obecnością Karaimów w Warszawie przed I wojną światową jako środek integracji społeczności Karaimów” https://mapy.karaimi.eu/. W ramach projektu odnaleziono i zaznaczono na interaktywnej mapie miasta ponad 30 budynków związanych z członkami karaimskiej społeczności zamieszkującej Warszawę w drugiej połowie XIX i na początku XX w. Są to m.in. kamienice przy ul. Wolność 2, Marszałkowska 133, czy Wierzbowa 5 – dawny sklep tytoniowy Szymona Chorczenko.

W sferze dziedzictwa materialnego z kultury rodzimej Karaimi zachowali jedynie przedmioty związane z kultem.  Sprzęty codziennego użytku i wyposażenie domów przejęli natomiast od ludności litewskiej i polskiej z ciekawym wyjątkiem kołysek dla niemowląt zwanych beszik. Kołyski te posiadały w dnie dziurę z nocnikiem. Aby dziecko leżało w kołysce na wznak, przewiązywano je za pomocą specjalnych szelek, co skutkowało delikatnym spłaszczeniem potylic.

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Tradycyjne zdobnictwo karaimskie przetrwało jednie na Krymie w formie wzorów geometrycznych. Ich zastosowanie wiązało się z Drugim Przykazaniem Bożym, które w oryginalnym brzmieniem i interpretacji zabraniało tworzenia przedstawień tego, co istnieje w naturze. To tradycyjnie podejście do sztuki nie przetrwało jednak wśród Karaimów mieszkających w Polsce i na Litwie, a do popularnych XIX-wiecznych motywów zdobniczych należą stylizowane kwiaty.

Do rękodzieła karaimskich kobiet zalicza się haft, w tym tworzenie makatek.

Tradycyjne kulinaria

Kuchnia tradycyjna jest niezwykle istotnym i żywym elementem karaimskiego dziedzictwa i w odróżnieniu od rodzimych – wywodzących się z Krymu elementów kultury materialnej – przetrwały w znacznym zakresie. Do karaimskich tradycji należy odpowiednie nakarmienie gości. Cechą karaimskiej kuchni jest występowanie tych samych potraw w dwóch wersjach: postnej i świątecznej. Podstawą wielu dań jest ciasto makaronowe lub drożdżowe. Dania powszednie składają się najczęściej z warzyw, nabiału i ryb (np. zupy rybne), ważne są też różnego rodzaju przetwory. Chętnie pijano napar jarzębinowy z cukrem i herbatę z zaparzonych gałązek z poziomkami. W dni świąteczne w jadłospisie znajduje się mięso: pochodząca z uboju rytualnego baranina, a także drób, wołowina i koźlęcina. Zgodnie z zakazem biblijnym nie powinno się spożywać wieprzowiny. Jednym z najlepiej znanych dań karaimskich są pieczone pierogi o nazwie kybyn – narodowe danie Karaimów polskich. Różnym świętom przypisane są konkretne dania. Ze względu na to, że sobota jest dniem świątecznym wolnym od pracy, jedzenie na ten dzień przygotowuje się w piątek. Do sobotnich potraw należy m.in. kyjma oraz kubitień – słony placek drożdżowy z różnego typu farszem. W Chydży Tymbyłłarnyn – Święto Przaśników, spożywa się przede wszystkim niekwaszone placki – tymbyły. W Chydży Aftałarnyn – Święto Tygodni podaje się m.in. słodki, drożdżowy wypiek o nazwie katłama. Inne świąteczne potrawy tradycyjne to m.in. kynysze, pieczeń z baraniny, kaszniki. Obrzęd zaślubin nie może odbyć się bez reszetki – okrągłej, słodkiej drożdżowej bułki ulepionej z 5 „warkoczy” ciasta, na której wnoszony jest welon dla panny młodej. Reszetkę pieką kobiety z rodziny pana młodego. Przyrządzaniem pokarmu nie mogą zajmować się kobiety w czasie menstruacji. Do karaimskich napojów alkoholowych należy krupnik – wyrób na bazie wódki z dodatkiem cukru, goździków, cynamonu, herbaty i gałki muszkatołowej.

Karaimi mieszkający w Trokach mieli renomę dobrych ogrodników, a hodowane przez nich ogórki słynne były w całej Litwie, a następnie także i w Rosji.

Inne

Podczas obrony Warszawy w 1939 r., należący do społeczności karaimskiej i pracujący w Polskim Radiu inżynier Jan Pilecki rejestrował przemówienia prezydenta Warszawy, Stefana Starzyńskiego.

https://www.gov.pl/web/mniejszosci-narodowe-i-etniczne/karaimi (dostęp: 27.03.2026).

https://www.karaimi.org/pl (dostęp: 25.03.2026).

http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/829 (dostęp: 25.03.2026).

https://mapy.karaimi.eu/ (dostęp: 24.03.2026).

https://mapamuzyczna.karaimi.org/ (dostęp: 24.03.2026).

https://jazyszlar.karaimi.org/book/Bo.45 (dostęp: 24.03.2026).

https://etnologia.pl/polska/teksty/mniejszosci-etniczne-w-polsce-karaimi.php (dostęp: 24.03.2026).

https://jedynka.polskieradio.pl/artykul/2597699,Najmniejsza-mniejszo%C5%9B%C4%87-w-Polsce-Kim-s%C4%85-Karaimi (dostęp: 24.03.2026).

Widok Kuchnia w tradycji dnia powszedniego i świąt karaimskich (dostęp: 24.03.2026).

1. Czerwiński T., Polska wielu kultur i religii, Warszawa 2013.
2. Dubiński A., Prace karaimoznawcze, Warszawa 1994.
3. Karaimi (materiały z sesji naukowej), red. A. Dubiński, E. Śliwka, Pieniężno 1987.
4. Pełczyński G., Najmniejsza mniejszość. Rzecz o Karaimach polskich, Warszawa 1995.
5. Przegląd religioznawczy. Mała encyklopedia religioznawcza, red. W. Tyloch, Warszawa 1988.
6. Sulimowicz A., Karaimi w Polsce i na Litwie (do 1945 roku), [w:] Karaimi (materiały z sesji naukowej), red. A. Dubiński, E. Śliwka, Pieniężno 1987.