Żydzi

Etymologia słowa Żyd jest ogólnosłowiańska i pochodzi od włoskiego giudeo. W innych językach zachodniosłowiańskich forma ta jest bardzo zbliżona do polskiej, np. Žid w językach czeskim i słowackim.

Zgodnie z zasadami pisowni języka polskiego wielką literą piszemy o obywatelach państwa Izrael, a małą o wyznawcach judaizmu.

Pierwsi Żydzi pojawili się na ziemiach polskich jako wędrujący kupcy. Osiedlili się ok. XI w. i wzmianki o nich pochodzą z Przemyśla. W całej swojej historii Żydzi tworzyli diasporę, która szukała schronienia po kolejnych wypędzeniach i prześladowaniach w różnych krajach Europy. Tolerancja religijna zachęciła ich do osiedlania się na ziemiach polskich, gdzie w połowie XVI wieku osiadło 80% wszystkich Żydów świata. Wielka Brytania w czasie I wojny światowej obiecała utworzyć żydowską siedzibę narodową i rozpoczęła akcje osadnicze w Palestynie. Po protestach organizacji arabskich wywołanych ogromnymi zmianami statystycznymi mieszkańców, przekazała decyzję o pozostaniu i stałym osiedleniu Lidze Narodów. Po tragedii II wojny światowej Organizacja Narodów Zjednoczonych, przyznała część Palestyny jako terytorium dla Państwa Izreal, które proklamowało niepodległość 14 maja 1948 r. Żydzi emigrowali lub pozostawali w państwach, które użyczyły im schronienia w czasie holokaustu. 

Pierwsze większe grupy osadników pojawiły się na Śląsku. Byli to uchodźcy, którzy osiedlili się w Tyńcu, Bolesławcu i Wrocławiu. Kolejne fale osadnicze wiązały się z panującą na ziemiach polskich tolerancją religijną. Ze Śląska osadnicy wędrowali do Wielkopolski a później Mazowsza, Małopolski i na Ruś Czerwoną. Z czasem zasiedlili miasta i miasteczka całych ziem polskich, gdzie stanowili nawet połowę mieszkańców (np. w Tykocinie na Podlasiu). Do II wojny światowej Żydzi stanowili około 10% całości społeczeństwa, z czego 77% mieszkało w miastach a 23% na wsi. Po 1945 r. większość wyemigrowała do Palestyny/Państwa Izrael. Obecnie gminy żydowskie są jedynie w dużych miastach (Warszawa, Wrocław, Kraków, Łódź, Katowice, Bielsko-Biała, Szczecin, Legnica, Gdańsk i Poznań).  

II wojnę światową przeżyło ok. 300 tys. polskich obywateli wyznania mojżeszowego. Polska Rzeczpospolita Ludowa prowadziła politykę unifikacji kulturowej oraz ujednolicenia etnicznego społeczeństwa. Żydów zachęcano do emigracji do Państwa Izreal różnymi sposobami, od organizacji deportacji po represje i przymusową asymilację. Spowodowało to kilka fal emigracyjnych, podczas których kraj opuściła większość Żydów. Po 1989 r. mniejszość żydowska otrzymała prawa, dzięki którym organizacje społeczne i gminy wyznaniowe powróciły do swojej działalności zrzeszając Żydów i osoby o żydowskim pochodzeniu. 

Kultura żydowska jest ważną częścią polskiego dziedzictwa. Będąc domem dla nieomal całej żydowskiej społeczności w Europie, przestrzeń polskich miast bogata jest w zabytki kultury żydowskiej - synagogi, kirkuty (cmentarze) oraz całe dawne dzielnice. Zabytki, które przetrwały II wojnę światową przechodzą remonty i stanowią ważny element przestrzeni. Polscy Żydzi mieli własny język - jidisz, który powstał z połączenia języków gemańskich z hebrajskim i językami słowiańskimi. W potocznej polszczyźnie do dziś przetrwały wyrazy pochodzące z jidysz, np. belfer, fajny, git, chawira, bachor czy ksywa. Obywatele pochodzenia żydowskiego współtworzyli polską literaturę, poezję i sztukę. Do najbardziej znanych literatów i poetów należą Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Bolesław Leśmian, Jan Brzechwa i Bruno Schulz. Muzyka klezmerska jest inspiracją dla wielu zespołów folkowych i powraca na festiwalach kulturalnych w całym kraju. Wielkim dziedzictwem jest kuchnia żydowska, której potrawy i produkty na stałe weszły do kanonu polskiej kuchni. Karp po żydowsku, kugel, kreplach (pierogi z wołowiną), bajgle, chałka, ciasta z bakaliami i wiele innych. Łączenie słodkiego smaku z rybami i mięsem wołowym oraz używanie gęsiego smalcu to jedne z wielu stosowanych do dziś praktyk w kuchni polskiej zapożyczonych z kuchni żydowskiej.

https://www.gov.pl/web/mniejszosci-narodowe-i-etniczne/zydzi
(dostęp 03.2026).

https://sztetl.org.pl/pl
(dostęp 03.2026).

https://muzeumpodlaskie.pl/oddzialy/muzeum-w-tykocinie/wystawy/wystawy-stale/
(dostęp 03.2026).

1. Błaszczyk L., Żydzi w kulturze muzycznej ziem polskich w XIX i XX wieku. Słownik biograficzny, Warszawa 2014.
2. Hertz A., Żydzi w kulturze polskiej, Warszawa 2020.
3. Sabor A., Sztetl. Śladami żydowskich miasteczek, Kraków 2005.