Flaga Republiki Białorusi
Białorusini
Białorusini to mniejszość narodowa w Polsce, która według spisu powszechnego przeprowadzonego w 2021 r. liczy 56,6 tys. osób. Zamieszkują Podlasie, region historyczno-etnograficzny (głównie jego wschodnią i północno-wschodnią część), a osadnictwo ruskie na tym terenie datowane jest od przełomu XIV i XV w. Tradycyjnie zamieszkują wsie, a współcześnie są również mieszkańcami miast, nie tylko na Podlasiu. Białorusini posługują się językiem polskim, białoruskim oraz gwarami języka białoruskiego. Są w większości wiernymi Kościoła prawosławnego. Wydarzenia historyczne takie jak: pomiara włóczna, bieżeństwo, pacyfikacja sześciu wsi białoruskich dokonana przez żołnierzy Romualda Rajsa „Burego” oraz organizacja życia po II wojnie światowej jako grupy mniejszościowej mają wpływ na charakterystykę społeczno-kulturową tej grupy. Białoruską kulturę (materialną i niematerialną) można poznać, odwiedzając m.in. Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach, Muzeum i Ośrodek Kultury Białoruskiej w Hajnówce oraz uczestnicząc w wydarzeniach białoruskich.
Tekst: Katarzyna Waszczyńska
Nazwa
Białorusini to etnonim wspólnoty narodowej (spopularyzowany na przeł. XIX i XX w.), której część zamieszkuje w granicach państwa polskiego i ma status mniejszości narodowej.
Terytorium
Białorusini w Polsce zamieszkują północno-wschodnią część Podlasia, regionu historyczno-etnograficznego. Teren ten jest pagórkowaty, miejscami płaski, czasem bagienny i/lub porośnięty lasem. Tam, gdzie było to możliwe, rozwijało się rolnictwo, a obecność puszcz (m.in. Białowieskiej) sprzyjała pracom leśnym, w tym dawniej bartnictwu.
Osadnictwo
Osadnikami ruskimi, przybywającymi od przełomu XIV i XV w. na Podlasie, na ziemie na północ od Narwi i nad Biebrzę, byli również przodkowie Białorusinów. Pochodzili oni z okolic Grodna i Wołkowyska. Była to ludność chłopska, wyznania prawosławnego.
Krótki rys historyczny
Wpływ na życie i tożsamość społeczności ruskiej (białoruskiej) miały: pomiara włóczna (połowa XVI w.), która określiła kształt i wielkość wsi; organizacja miejsca pątniczego na Świętej Górze Grabarce (początek XVIII w.); upowszechnienie samookreślenia „tutejszy” (XIX w.); bieżeństwo w głąb Imperium Rosyjskiego (1915) i powroty (1917-1922); ograniczenia białoruskiej edukacji i działalności politycznej w czasach II RP; wymiana ludności z 1944 r.; pacyfikacja sześciu wsi białoruskich dokonana przez żołnierzy Romualda Rajsa „Burego” (1946); powołanie Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego (1956) i jego działalność, w tym wydawanie tygodnika „Niwa”; organizacja życia mniejszościowego po 1989 r. (szkoły z językiem białoruskim, towarzystwa, media, zespoły, imprezy folklorystyczne, Festiwal Basowiszcza, a obecnie Festiwal Przebudzonych TUTAKA itd.).
Kultura tradycyjna
Gwara i folklor słowny
Białorusini w Polsce posługują się językiem polskim, a w zależności od pokolenia i miejsca zamieszkania, także gwarami języka białoruskiego oraz literackim językiem białoruskim. Zjawisko bilingwizmu i charakterystykę gwar opisano m.in. w Atlasie gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny (1980). Według spisu powszechnego z 2021 r., literackim językiem białoruskim posługuje się ok. 17 tys. osób, a gwarą podlaską (polsko-białorusko-ukraińską), czyli "po swojemu", mówi ponad 3 700 osób. Gwary białoruskie pobrzmiewają również w przygotowywanych inscenizacjach dawnych białoruskich tradycji i zwyczajów (to m.in. działania grup: Żemerwa, Osoczniki). Od końca lat 50. XX w. funkcjonuje białoruskie środowisko literackie, znane od 1990 r. jako Białoruskie Stowarzyszenie Literackie „Białowieża”.
Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec
Charakterystyczną cechą praktyki muzycznej Białorusinów jest dominująca rola śpiewu, który często jest śpiewem na głosy. Pamiętane i wykonywane są pieśni obrzędowe: wiosenne związane z kolędowaniem wielkanocnym (np. pieśni wołoczobne, konopielki), a także żniwne czy weselne. Towarzyszą im najczęściej akordeon i bęben, rzadziej: skrzypce, cymbały, dudy.
Działa wiele zespołów śpiewaczych i śpiewaczo-muzycznych, m.in. Żemerwa (Studio folkloru podlaskich Białorusinów „Żemerva”), Osoczniki, Zhraja, Kudziela, Żawaronki, Orlanie, Wasiloczki itd.
Białoruską kulturę, w tym muzykę i śpiew, promują liczne imprezy (m.in. cykl prezentacji muzycznych białoruskiej mniejszości narodowej Różnogłosie, białoruskie festyny „I tam żywuć ludzi”) i festiwale (m.in. Festiwal Białoruskiej Tradycji SONCAHRAJ, Międzynarodowy Festiwal Siabrouskaja Biasieda). Nie można też zapomnieć o śpiewie cerkiewnym i Międzynarodowym Festiwalu Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej.
Obyczaje i obrzędy
Życie podlaskich Białorusinów organizowały dwa kalendarze: agrarny oraz świąt cerkiewnych (większość tutejszych Białorusinów jest wyznania prawosławnego). W okresie zimowym najważniejszym świętem była kolada (nazywana też wileją), która rozpoczynała Boże Narodzenie. W przeddzień Nowego Roku, nazywanego tu Szczodrym Wieczorem, domostwa odwiedzali kolędnicy. Tydzień później jest świętowane wodianaj kaladu (święto Epifanii). Okres wiosenny rozpoczynało święto Zwiastowania Bogurodzicy, przed którym wypiekano ciasto obrzędowe w formie bocianich łap (busłowe łapy). Najważniejszym świętem wiosennym jest Wielikdeń. Podczas niego dzieci obdarowywano wołoczebnym, którym najczęściej były pisanki. W tym czasie kładziono także pisanki na grobach bliskich zmarłych. Po Wielkanocy następowało wiosenne kolędowanie, z którym chodzili tzw. wołoczebnicy (śpiewali pieśni wołoczobne) a także śpiewanie pieśni wiosennych: ohulek/rohulek (śpiewanych przez tydzień po Wielkanocy) i wesnuszek lub zozulinych pieśni (pieśni kukułczych). Wykonywane pieśni były podczas korowodów obchodzących wieś. Jeszcze jednym ważnym świętem wiosny był dzień św. Jerzego (na Jurija), kiedy gospodarz z korowajem w rękach obchodził obsiane zbożem pola. Czas letni rozpoczynało Kupalle (noc świętojańska), a potem obrzędowość tego czasu była związana ze żniwami i świętem Spasa. Z kolei jesień to zakończenie prac polowych, ale i wyprawiania wesel, najlepiej między świętem Pakrowy (14.10) a dniem św. Dymitra (8.11). Ważnymi dniami były również te, w których wspominano zmarłych, m.in. sobota przed św. Dymitrem (tzw. sobota rodzicielska lub dymitriewska) oraz wtorek po Wielkanocy – podczas Radonicy.
Strój
Mężczyźni nosili białe, płócienne koszule ze stójką zapinaną z lewej strony, wykładane na spodnie i w pasie przewiązane krajką, zwaną także pojasem (tkanym, najczęściej wełnianym pasem o dominującej czerwonej kolorystyce). Koszule były wyszywane: na stójce, listwie przy zapięciu, piersi oraz mankietach rękawów i czasem jeszcze u dołu koszuli. Wyszycie najczęściej miało postać geometrycznego haftu krzyżykowego, nitką czerwoną i czarną. Spodnie były białe, płócienne (do nich zakładano łapcie) lub sukienne w ciemnych kolorach, wkładane w wysokie buty. Na wierzch zakładano kamizelę i/lub szarą lub brunatną sukmanę. Na głowę zakładano w zależności od pory roku: kapelusz słomkowy, czapkę z daszkiem lub baranicę.
Kobiety zakładały białe, płócienne koszule z niewielkim kołnierzykiem lub stójką. Były one wyszywane haftem krzyżykowym w kolorze czerwonym i czarnym, w wzory geometryczne i florystyczne. Wyszycia znajdowały się wzdłuż rękawów, na mankietach i stójce. Koszula była włożona w kraciastą (lub gładką), lnianą lub wełnianą spódnicę w kolorystyce czerwono-brunatno-czarnej. Na wierzch spódnicy zakładały biały, płócienny fartuch wyszywany u dołu podobnie jak koszule. W chłodne dni zakładały kabat lub kożuszek. Mężatki zakładały na głowę chustki – białe z wyszyciem lub tzw. tureckie.
Współcześnie strój ten zakładany jest podczas występów i inscenizacji białoruskich tradycji i zwyczajów, np. przez zespół Żemerwa. Można go oglądać na ekspozycjach muzealnych m.in. w Muzeum i Ośrodku Kultury Białoruskiej w Hajnówce oraz Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach. Wersje stylizowane chętnie są wykorzystywane przez większość zespołów folklorystycznych prezentujących repertuar białoruski.
Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi
Do dzisiaj, we wsiach północno-wschodniego Podlasia, w okolicach Sokółki, Hajnówki i Bielska Podlaskiego, można dostrzec efekty pomiaru włócznego (reformy rolnej z XVI w.). Należą do nich układ szeregowy wsi oraz wydłużone zagrody, w których dom mieszkalny (chałupa, najczęściej jednotraktowa) był stawiany szczytem do drogi, za nim zaś, w tej samej linii, dostawiano budynki gospodarcze: stajnię, oborę, owczarnię, kurniki i najdalej – chlew. Każdy z budynków inwentarskich miał osobne wejście. Zdarzało się, że budynki mieszkalny i gospodarcze były pod jednym dachem. Taki układ zabudowań nazwano zagrodą wydłużoną typu bielsko-podlasko-hajnowskiego. Materiałem budowlanym było drewno, a najczęściej wykorzystywaną konstrukcją była konstrukcja zrębowa. Dach był krokwiowy, dwuspadowy, choć zdarzał się czterospadowy czy półszczytowy. Do poszywania dachu wykorzystywano najczęściej słomę.
Drewniana architektura wsi podlaskiej zwraca uwagę zdobnictwem architektonicznym: szalowaniem ścian i węgłów, szczytów dachów, wyciętymi finezyjnie listwami nadokiennymi i podokiennymi, okiennicami, czy też rzeźbionym detalem tzw. laubzegowym. Zdarzało się, że elementy dekoracyjne były malowane. Piękno drewnianej architektury można podziwiać w kilku miejscowościach znajdujących się między Bielskiem Podlaskim a Zabłudowem. Tworzą one tzw. Krainę Otwartych Okiennic.
Dopełnieniem krajobrazu podlaskiej wsi są drewniane cerkwie. Najstarsze z nich mają jednoprzestrzenną bryłę budynku (bez rozdzielenia nawy od prezbiterium), młodsze są dwuprzestrzenne (z zaznaczoną nawą i prezbiterium), najmłodsze zaś budowane są na planie krzyża greckiego, na którym wznoszono nawę, a od frontu dostawiano dzwonnicę. Musiała ona być wyższa od nawy. Cerkwie zwieńczano kopułami – najczęściej trzema, choć zdarzało się, że mogła być tylko jedna. Cerkwie stawiano w centrum wsi, na cmentarzach, a w postaci kapliczki także przy źródełkach zwanych krynoczkami (co wiąże się z wiarą w moc wody, która może uzdrawiać).
Zabytki materialne
Materialne przejawy kultury białoruskiej można oglądać m.in. w Podlaskim Muzeum Kultury Ludowej w Wasilkowie, Muzeum w Bielsku Podlaskim [Muzeum Obojga Narodów w Bielsku Podlaskim], Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach, Muzeum i Ośrodku Kultury Białoruskiej w Hajnówce, Skansenie architektury drewnianej ludności ruskiej Podlasia w Białowieży. O obecności tej grupy świadczą również drewniane domy ze zdobieniami architektonicznymi, krzyże przydrożne, ozdobione rucznikami i fartuszkami, cerkwie.
Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło
Białoruska twórczość artystyczna jest zróżnicowana. Zaliczają się do niej m.in. rzeźby w drewnie Włodzimierza Naumiuka, ukazujące mieszkańców wsi, ich życie i pracę (w tym odchodzące narzędzia), a także wycinane drewniane ozdoby nadokienne, listwy wiatrownic i zdobień węgłów, dowodzące umiejętności snycerskich. Innym przykładem mogą być wykonywane tkaniny wielonicielnicowe (m.in. przez Irenę Ignatiuk), czy dwuosnowowe (m.in. ośrodek janowski), a także wyszywane makatki (m.in. przez Olgę Niesteruk), czy ruczniki (m.in. przez Elżbietę Ochrimiuk). Wyroby rękodzielnicze i rzemieślnicze można oglądać w muzeach (Hajnówka, Białystok, Bielsk Podlaski), podczas imprez folklorystycznych, np. Jarmarku Żubra w Hajnówce, ale też poznać podążając szlakiem „Tradycji Rękodzieła Ludowego Województwa Podlaskiego”, czy w „Krainie Wątku i Osnowy”. Najbardziej rozpoznawalnymi artystami są jednakże: Leon Tarasewicz (malarz) i Małgorzata Dmitruk (graficzka).
Tradycyjne kulinaria
Podstawą kuchni białoruskiej są ziemniaki i potrawy mączne. Z tych pierwszych przygotowuje się placki zwane dranikami (nazwa pochodzi od tartych/dartych ziemniaków), pyszki – smażone drożdżowo-ziemniaczane kluski (z gotowanych ziemniaków), a także babkę ziemniaczaną (tarte ziemniaki z dodatkami, np. skwarkami lub mięsem, zapiekane na blasze) lub kiszkę ziemniaczaną (tarte ziemniaki pieczone w jelicie). Wśród potraw mącznych popularne są bliny – placki na drożdżach lub sodzie oraz bez spulchniacza – oładki. Potrawą, w której wykorzystuje się cienkie bliny, jest maczanka. Jest to rodzaj gęstego sosu z kawałkami mięsa lub z grzybami, który je się mocząc w nim cienkie bliny (naleśniki), choć niektórzy wolą draniki.
Wśród potraw świątecznych (bożonarodzeniowych) należy wymienić kutię, kisiel owsiany; a wielkanocnych – paschę (nazywaną też paską lub pasoczką), która może być drożdżowa lub serowa. Natomiast weselnych – korowaj (rodzaj pieczywa pszennego na drożdżach, ozdobionego dekoracjami z ciasta).
Netografia
Terytorium
https://pl.wikipedia.org/wiki/Bia%C5%82orusini_w_Polsce
Osadnictwo
https://pl.wikipedia.org/wiki/Bia%C5%82orusini_w_Polsce
Rys historyczny
https://pl.wikipedia.org/wiki/Bia%C5%82orusini_w_Polsce
https://www.gov.pl/web/mniejszosci-narodowe-i-etniczne/bialorusini
Gwara i folklor słowny
https://rcin.org.pl/dlibra/publication/6785/edition/19089
http://www.ab-ba.com.pl/index.php
https://youtu.be/_bE61rcFtV8?si=uvK3WdNhnjR5gWl_
Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec
https://culture.pl/pl/artykul/weronika-grozdew-kolacinska-folklor-podlasia-jest-unikalna-
mieszanka-kultur-wywiad
https://muzykatradycyjna.pl/do-czytania/tradycje-muzyczne-mniejszosci-narodowych-w-polsce/
https://www.facebook.com/studziwody/about?locale=pl_PL
https://www.youtube.com/watch?v=Z2S4wFljies&t=5s
https://youtu.be/2_FVQ9bArEY?si=ev7JZuyb6Km8oB-d
Obyczaje i obrzędy
https://stowarzyszeniewtp.pl/aktualnosci/2489-tradycyjne-zniwa-na-polach-staryje-paruby-w-roku-2021
https://www.facebook.com/studziwody/about?locale=pl_PL
https://youtu.be/2_FVQ9bArEY?si=ev7JZuyb6Km8oB-d
https://youtu.be/52Xx-JyncGI?si=wd6ykXGtisTyD9mj
Strój
http://muzeumbialoruskie.pl/index.php/muzeum/wystawy-stale
https://www.facebook.com/studziwody/?locale=pl_PL
Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi
https://www.facebook.com/studziwody/about?locale=pl_PL
https://culture.pl/pl/dzielo/muzeum-malej-ojczyzny-w-studziwodach
https://skanseny.net/skansen/bialowieza
https://www.facebook.com/skansenwbialowiezy/?locale=pl_PL
Zabytki materialne
https://culture.pl/pl/dzielo/muzeum-malej-ojczyzny-w-studziwodach
Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło
https://www.nagrodakolberg.pl/laureaci-wlodzimierz_naumiuk
http://dwuosnowowa.pl/index.php/szlak-2/podlaskie-tkaczki/
Tradycyjne kulinaria
http://www.kuchnia.cerkiew.pl/smaki-podlasia.php?id=16
Inne
Święta Góra Grabarka
PRAWOSŁAWIE
Literatura
- Glinka S., Obrębska-Jabłońska A., Siatkowski J. (red.), Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny, t. 1, Wrocław 1980.
- Fionik D. (oprac.), Białorusini – historia i kultura. Wystawa czasowa 26 czerwca - 10 października 2010, Szreniawa 2010.
- Zaniewska T. (red.), Białorusini, Warszawa 2010.
- Gaweł A., Zwyczaje, obrzędy i wierzenia agrarne na Białostocczyźnie od połowy XIX do początku XXI wieku, Kraków 2009.
- Frasunkiewicz D., Społeczność Białorusinów polskich. Integracja czy dezintegracja?, [w]: Żerańska-Kominek S. (red.), Kultura muzyczna mniejszości narodowych w Polsce. Litwini, Białorusini, Ukraińcy, Warszawa 1990, s. 99-142.
- Barszczewska N., Timoszuk M. (oprac.), Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia, t. 1. Opis socjolingwistyczny regionu na tle uwarunkowań historycznych, Warszawa 2016.
- Chaustowicz M., Panasiuk N. (oprac.), Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia, t. 2. Człowiek. Rodzina. Dom, Warszawa 2016.
- Chaustowicz M., Panasiuk N. (oprac.), Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia, t. 3. Twórczość ludowa, Warszawa 2016.
- Wiśniewski J., Rozwój osadnictwa na pograniczu polsko-rusko-litewskim od końca XIV do połowy XVII w., „Acta Baltico-Slavica”, I, 1964, s. 115-135.
- Wiśniewski J., Osadnictwo wschodniej Białostocczyzny. Geneza, rozwój oraz zróżnicowanie i przemiany etniczne, „Acta Baltico-Slavica” IX, 1977, s. 7-79.
- Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego 2021: przynależność narodowo-etniczna, język używany w domu, przynależność do wyznania religijnego – wyniki ostateczne (https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2021/nsp-2021-wyniki-ostateczne/tablice-z-ostatecznymi-danymi-w-zakresie-przynaleznosci-narodowo-etnicznej-jezyka-uzywanego-w-domu-oraz-przynaleznosci-do-wyznania-religijnego,10,1.html#).
