Ormianie

Nazwa Ormianie funkcjonowała już w średniowiecznej Polsce i pochodzi od występującej w dawnych dokumentach łacińskiej formy Ormenis, nawiązującej do nazw Ermeni (z języka tureckiego) i Armini (z języka urartyjskiego) oznaczających mieszkańców Armenii.

Największe skupiska Ormian polskich występują w Warszawie, Krakowie, Gdańsku, Wrocławiu. Ważnym ośrodkiem są także Gliwice. Przynależność do mniejszości ormiańskiej zadeklarowało podczas przeprowadzonego w 2021 r. Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 5.547 obywateli polskich. Największą liczbę osób identyfikujących się z mniejszością ormiańską zanotowano w województwie mazowieckim – 1089, śląskim – 717, małopolskim – 486, pomorskim – 427, dolnośląskim – 417.

W XIV w. król Kazimierz Wielki (1333–1370) przyłączył do Polski Ruś Halicką. Znajdowała się tam od dawna kolonia zamieszkiwana przez potomków Ormian, którzy wyemigrowali z terenów nad Morzem Czarnym w związku z najazdami seldżuckimi i mongolskimi. Na terenie Polski Ormianie otrzymali przywileje, dzięki którym rozwijało się ich osadnictwo.

Wyróżnia się kilka fal osadnictwa ormiańskiego. Najwcześniejsza emigracja nastąpiła w XI–XIII w. – z Armenii na Krym, następnie XIV–XVII w. to okres intensywnego przesiedlania się z Krymu na wschodnio-południowe tereny Rzeczypospolitej w związku z najazdami tatarskimi. Ormianie tworzyli tam autonomiczne gminy, zajmując się handlem i rzemiosłem. Kolejne intensywne przesiedlenia nastapiły po II wojnie światowej. Ormianie na fali repartiacji byli zmuszeni do przeniesienia się z dawnych terenów południowo-wschodnich do Polski w nowych granicach. Osiedlali się głównie na ziemiach zachodnich i północnych, a także w Krakowie, Warszawie i Gliwicach. Ostatnia fala emigracji nastąpiła po 1990 r. po rozpadzie Związku Radzieckiego z niepodlegej Republiki Armenii. Obecnie wyróżnia się w Polsce dwie emigracje: starą (potomków osadników z dawnych Kresów) i nową – Ormian przybyłych do Polski w latach dziewięćdziesiątych XX w. Grupy te różnią się społecznie i kulturowo. Istnieje również tendencja do niewyróżniania okresów emigracji, a traktowania jej w sposób ciągły na przestrzeni wieków.

Armenia, położona na Kaukazie Południowym, jest jednym z najstarszych państw świata, które w 301 r. n.e. jako pierwsze przyjęło chrześcijaństwo i uznało je za religię państwową. Historia Armenii to wieki walki o niepodległość pomiędzy imperiami (perskim, rzymskim, bizantyńskim, osmańskim i rosyjskim), Kluczowe momenty to stworzenie alfabetu w IV w., ludobójstwo Ormian w 1915 r. oraz odzyskanie niepodległości w 1991 r. Stolicą Armenii jest Erywań.

W XI w. po zajęciu Armenii przez Turków seldżuckich rozpoczęły się emigracje Ormian w głąb Cesarstwa Bizantyjskiego i krajów sąsiednich w obawie przed prześladowaniami. Kolejne fale uchodźców zaczęły opuszczać Armenię dwa wieki później, po najazdach mongolskich. Docierali oni także na Ruś, gdzie byli dobrze przyjmowani przez ówczesnych władców. Pod panowaniem króla polskiego Kazimierza Wielkiego, który przyłaczył do swoich terenów Ruś Halicką w XIV w., Ormianie otrzymali przywileje gwarantujące im odrębność samorządową, sądowniczą i religijną. Na tereny Rzeczypospolitej Ormianie przybywali również w wiekach późniejszych. W 1519 r. król Zygmunt Stary zatwierdził tzw. Statut ormiański oparty na armeńskim prawie zwyczajowym, z uwzględnieniem ogólnych przepisów prawa polskiego. Od tej pory stanowił on podstawę organizacji i życia poszczególnych gmin. Ormianie w Polsce zajmowali się głównie handlem i rzemiosłem, zwłaszcza złotnictwem i tkactwem, a także wyrobem namiotów, uprzęży, oprawy broni, itd. Kupcy ormiańscy zmonopolizowali handel ze Wschodem, przyczyniając się do orientalizacji kultury i sztuki, co uwiadacznia się zwłaszcza w okresie sarmatyzmu. Wielu Ormian służyło w wojsku, zaufani kupcy ormiańscy uczestniczyli w misjach dyplomatycznych, pośrednicząc pomiędzy królami Polski a  władcami ze Wschodu. Powoli zachodził proces asymilacji Ormian, który przyspieszyła unia kościelna między polskimi Ormianami a Stolicą Apostolską w 1630 r.

Podobnie jak w latach wcześniejszych w okresie międzywojnia najliczniej Ormianie zamieszkiwali miejscowości na Kresach. Wyróżniała się wśród nich kolonia lwowska, a także grupa mieszkająca w Kutach, miasteczku na Bukowinie, licząca około 1500 osób. Po wojnie polscy Ormianie z Kresów Wschodnich przesiedlili się na tereny Polski, zwłaszcza na tzw. Ziemie Odzyskane (m.in. do Wrocławia, Gliwic, Obornik Śląskich, Oławy, Opola), a także do Gdańska, Warszawy i Krakowa. Po rozpadzie Związku Radzieckiego do Polski napłynęła nowa fala emigrantów z Armenii w poszukiwaniu lepszego życia.  Pod koniec XX w. nastąpiło ożywienie środowiska ormiańskiego. Powstały Koła Zainteresowań Ormian w Krakowie, Gdańsku i Warszawie. W 1990 r. powołano w Krakowie Ormiańskie Towarzystwo Kulturalne. Od 1995 r. działa Związek Ormian Polskich im. Arcybiskupa Józefa Teodorowicza z siedzibą w Gliwicach. W 2006 r. została powołana Fundacja Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich prowadząca szeroką działalność kulturalną naukową i edukacyjną.

Gwara i folklor słowny

Język ormiański (armeński) należy do rodziny indoeuropejskiej, lecz stanowi język izolowany – bez bliskich powiązań z jakąkolwiek mniejszą grupą językową. Używany w piśmiennictwie od początków V w., posiada oryginalny alfabet stworzony przez uczonego mnicha Mesropa Masztoca. Do dziś w liturgii Kościoła Ormiańskiego Apostolskiego oraz Ormiańskokatolickiego stosuje się język staroormiański (grabar) z piątego stulecia.

Współczesny ormiański literacki (hajeren, hajoc lezu), zwany aszcharabar (język świecki), ukształtował się w dziewiętnastym stuleciu w dwóch wariantach: wschodnim (Armenia, Górski Karabach, Gruzja, Rosja, Iran) i zachodnim (Turcja oraz diaspora w krajach arabskich, Europie Zachodniej i USA).

Polscy Ormianie od XIV do XVII w. mówili kipczackim – językiem z grupy turkijskiej. W XVIII i XIX w. nowi osadnicy z Rumunii używali dialektu zachodnioormiańskiego, spokrewnionego z mową Ormian krymskich; jego ostatnim bastionem w pierwszej połowie XX wieku było miasteczko Kuty nad Czeremoszem.

Dziś potomkowie dawnych polskich Ormian porozumiewają się wyłącznie po polsku. Nowa fala imigrantów z Armenii i innych krajów byłego ZSRR stosuje wschodnioormiański w wersji mówionej, opartej częściowo na dialekcie erywańskim (ararackim). W niektórych polskich miastach działają sobotnie szkółki literackiego wschodnioormiańskiego, podtrzymujące język wśród najmłodszych.

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Kultura muzyczna Ormian polskich jest kompilacją wschodnich tradycji ormiańskich z polskimi wpływami ludowymi. Muzyka pełniła rolę obrzędową w uroczystościach religijnych, weselach i świętach. Charakterystyczne są śpiewy liturgiczne w języku grabar (staroormiańskim) przy akompaniamencie ormiańskich bębnów – dudniaków.

Współcześnie muzyczne elementy ormiańskie w połączeniu z polskimi tradycyjnymi wykorzystują zespoły takie jak Armenian Sounds, czy soliści ormiańskiego pochodzenia, np. Edward Hrynowicz. Typowe instrumenty ormiańskie to  kemancze (skrzypce ormianskie z jelitowymi strunami), dudniak (drewniana fletowa piszczałka), zurna i daf (dudy z trzciny i bębny ramowe) – wykorzystane głównie na weselach i tańcach.

Obyczaje i obrzędy

Święta doroczne Ormian polskich nie różnią się specjalnie od kalendarza świąt rzymskokatolickich, lecz uwzględniane są wśród nich również wydarzenia i osoby związane z historią Kościoła Ormiańskiego, np. święto Grzegorza Oświeciciela, patrona Armenii obchodzone 12 czerwca. Dla Ormian polskich ważniejsze od Bożego Narodzenia (25 grudnia),  jest święto Epifania (6 stycznia), podczas którego oprócz narodzenia Boga czci się pokłon Trzech Króli i chrzest Jezusa w Jordanie. Podczas obrzędu święci się wodę z myronem (krzyżmem) i zanurza krzyż. Wielkanoc przypada na tę samą niedzielę co w Kościele rzymskokatolickim. Na drugi dzień świąt odprawiane są modlitwy za zmarłych. Święto św. Sarkisa, patrona zakochanych, to dzień błogosławieństwa młodzieży i „ormiańskie walentynki”. W dniu 24 kwietnia świętowany jest dzień Pamięci Ofiar Ludobójstwa Ormian z 1915 r. Obchodzone są też święta ruchome jak Przemienienie Pańskie czy Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny. Liturgie świąteczne odbywają się w trzech parafiach ormiańskokatolickich w Warszawie, Krakowie i Gliwicach, a także we Wrocławiu z duszpasterstwem dla Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego.

Strój

Strój polskich Ormian wpłynął na orientalizację polskich strojów szlacheckich doby sarmatyzmu, szczególnie w XVI i XVIII w., stając się symbolem ich asymilacji ze społeczeństwem Rzeczypospolitej. Mężczyźni nosili żupan (długa koszula z wąskimi rękawami), na który zakładano kontusz – długi, rozcięty kaftan bogato zdobiony złotem i srebrem, przwiązywany dwustronnym pasem słuckim. Do tego stroju zakładano szerokie spodnie (hajdawery lub szarawary). Głowę wieńczył czarny kołpak lub futrzana czapka. Kobiety ubierały się w suknie lub spódnice z drogich tkanin jak aksamit, lamy czy złotogłowy, z haftami i szustkorami (gorsetami). W XVII w. noszono ankry (gorsety), jupy (kaftany) i płaszczyki, z czapeczkami i rękawiczkami – wszystko w polskich krojach, ale z ormiańskimi ozdobami. Kapłani ormiańskokatoliccy noszą szaty wyszywane złotem, w tym charakterystyczne kapcie (zdejmowane podczas mszy), łączące wschodnią liturgię z polskimi elementami. Współcześnie stroje odtwarzane są na festiwalach, np. przez Lilit Hayrapetyan, podkreślając ich rolę w kulturze sarmackiej.

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Kościoły ormiańskie były wzorowane na armeńskich prototypach z V–VII w. Cechowała je bogato zdobiona dekoracja rzeźbiarska w stiuku i kamieniu wokół portali, okien i fryzów, często z ceramicznymi okładzinami. Przykładem jest katedra we Lwowie, czy kościół w Kamieńcu Podolskim. Ormianie budowali kamienice handlowe i pałace w stylu renesansowym lub barokowym, np. w Krakowie przy ul. Ormiańskiej czy we Lwowie. Charakteryzowały się one arkadami i bogatymi portalami. Architektura ta odznacza się unikatowym wschodnio-polskim synkretyzmem.

Zabytki materialne

Zabytki materialne kultury ormiańskiej w Polsce obejmują przede wszystkim architekturę sakralną, świecką oraz rzemiosło artystyczne, świadczące o siedmiowiekowej obecności diaspory. Najcenniejsze to kościoły o planie krzyża ormiańskiego z kopułami na pendentywach: katedra we Lwowie (1363–1370, najstarszy zabytek ormiański w Europie), kościół w Kamieńcu Podolskim (XIV w.) i św. Trójcy w Zamościu (1626, barokowy z wieżą). W Polsce powojennej: katedra ormiańskokatolicka w Warszawie, kościół św. Trójcy w Gliwicach (z unikatowym ormiańskim wystrojem i obrazami Matki Boskiej Łysieckiej).

Przykładem architektury świeckiej są kamienice ormiańskie w Zamościu (XVII w.) – kolorowe, manierystyczne budynki z attykami i podcieniami. Do zabytków ormiańskich należą również chaczkary: kamienne stele z reliefowymi krzyżami – w Klebarku Wielkim (przy sanktuarium Krzyża Świętego) i Rzeszowie (tablica pamiątkowa). Warto odwiedzić też wystawę "Skarbnica Polskich Ormian" z rękopisami, portretami i naczyniami liturgicznymi, znajdującą się w siedzibie Fundacji Kultury i Dziedzictwa Ormian Polskich w Warszawie.  

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Ormianie słynęli z garbarstwa (produkcja kurdybanów – miękkiej skóry saffianowej), złotnictwa i zdobnictwa metalu, hafciarstwa oraz tkactwa perskiego. Tworzyli pasy kontuszowe w persjarniach (manufakturach w Lipkowie czy Słucku), bogato haftowane jedwabiem, złotem i srebrem, z motywami floralnymi i geometrycznymi zaczerpniętymi z Turcji i Persji. Inne cechy to kuśnierstwo, szewstwo, kowalstwo artystyczne i malarstwo dekoracyjne.

Wytwarzano np. jedwabne szarawary, delie (futrzane płaszcze) i orientalne gobeliny, z wzorami ormiańsko-perskimi. Popularnością cieszyły się ormiańskie szable, kindżały z inkrustacjami, adaptowane do polskiego oręża szlacheckiego.

Dla celów architektonicznych wytwarzano dekoracje w stiuku, portale i attyki w kamienicach, z motywami lwów i krzyży. Te wyroby łączyły wschodnią finezję z polskim gustem, stając się symbolem zamożności diaspory.

Tradycyjne kulinaria

Tradycyjne kulinaria polskich Ormian, wywodzące się z diaspory osiadłej na Kresach (np. Kutach nad Czeremoszem), łączą ormiańskie smaki Wschodu z polskimi wpływami, bogate w egzotyczne przyprawy jak szafran, dzięki handlowi orientalnemu. Najważniejsze potrawy to kołacz Ormian kuckich: drożdżowe ciasto z szafranem, wypiekane na święta i wesela – wpisane na listę produktów tradycyjnych Dolnego Śląska, gandżabur: zupa chorutowa (zupa z jelit) z uszkami, jedzona tylko w Wielkim Poście – pikantna, z cebulą i przyprawami, charakterystyczna dla Ormian polskich. Inne specjały to dolma (gołąbki w liściach winogron z mięsem i ryżem), chorowac (szaszłyk z baraniny), harissa (gęsta zupa z pszenicy i mięsa) oraz desery jak gata (słodki placek z orzechami) – adaptowane lokalnie z czosnkiem, kolendrą i octem. Podstawą potraw ormiańskich jest mięso (jagnięcina, wołowina), orzechy, jogurty (macun) i ostre przyprawy; kuchnię ormiańską cechują zawiesiste zupy, przekąski z liśćmi (szpinak, szczaw), desery miodowe.

Inne wyróżniki

W Polsce Ormianie należą głównie do Kościoła katolickiego obrządku wschodniego, który uznaje władzę i autorytet papieża. Msze i nabożeństwa odprawia się w starożytnym obrządku ormiańskim, językiem liturgicznym jest staroormiański garbar. Liturgia ormiańska wyróżnia się unikalnymi śpiewami i obrzędami często z użyciem chaczkarów. Ordynariuszem dla wiernych obrządku ormiańskiego jest metropolita warszawski. Na terenie Polski działalność prowadzi również Apostolski Kościół Ormiański (parafia we Wrocławiu).

1. https://www.gov.pl/web/mniejszosci-narodowe-i-etniczne/ormianie (dostęp: 27.03.2026).
2. Stopka K., Ormianie polscy – siedem wieków istnienia, Warszawa 2017. https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/pl/senatopracowania/152/plik/ot-655_do_internetu.pdf (dostęp: 30.03.2026).
3. Stopka K., Wirtualny świat polskich Ormian. Skarbnica wiedzy o polskich Ormianach. https://skarbnica.ormianie.pl/?id=14 (dostęp: 21.03.2026).
4. https://www.kancelariamitra.pl/ormianie-w-polsce (dostęp: 4.04.2026).
5. https://culture.pl/pl/artykul/ormianie-na-ziemiach-polskich (dostęp: 5.04.2026).
6. https://muzeumormianskie.pl/history (dostęp: 7.04.2026).
7. https://pl.wikisource.org/wiki/Ormianie_polscy (dostęp: 7.06.2026)
8. https://ormianie.pl/ (dostęp: 8.04.2026).
9. https://www.gov.pl/web/mniejszosci-narodowe-i-etniczne/wyniki-narodowego-spisu-powszechnego-ludnosci-i-mieszkan-2021---mniejszosci-narodowe-i-etniczne-oraz-jezyk-regionalny (dostęp: 8.04.2026).

1. Agopsowicz M., Kresowe Pokucie. Rzeczpospolita Ormiańska, Łomianki 2014.
2. Czerwiński T., Polska wielu kultur i religii, Warszawa 2013.
3. Nieczuja-Ostrowski P., Ormianie w Polsce. Przeszłość i teraźniejszość, Warszawa 2011.
4. Ormianie w Polsce – religia i język [w:], Religia i kultura w globalizującym się świecie, red. M. Kempny, G. Woroniecka, Kraków 1999.
5. Pełczyński G., Ormianie polscy. Odrębność i asymilacja, Warszawa 1995.
6. Stopka K., Ormianie w Polsce dawnej i dzisiejszej, Pieniężno 2000.
7. Tryjarski E., Ormianie w Warszawie. Materiały do dziejów, Kraków 2001.
8. Zakrzewska-Dubasowa M., Ormianie w dawnej Polsce, Lublin 1982.