Kujawy

Kujawy zamieszkane są przez grupę etnograficzną Kujawiaków, którzy posługują się gwarą kujawską – odmianą języka polskiego należącą do subdialektu wielkopolskiego, z lokalnymi cechami fonetycznymi i leksykalnymi. Mowa stanowiła przez wieki istotny element tożsamości regionalnej. 

Kultura ludowa Kujaw obejmuje tradycyjne stroje, charakterystyczne, hafty i zdobnictwo, pieśni i tańce. Najbardziej znanym z nich jest kujawiak – jeden z 5 polskich tańców narodowych – liryczny i wolny taniec par, tańczony w obrotach wokół własnej osi i po obwodzie koła. Inne popularne tańce, to szybki oberek, owczarek i dyna. Obrzędy i zwyczaje Kujaw związane były z porami roku, ważnymi momentami w życiu oraz rokiem liturgicznym. Do dzisiaj praktykowane są zwyczaje dożynkowe, zapustne i wielkanocne, np. przywołówki dyngusowe w Szymborzu. Charakterystycznym wyposażeniem domów były malowane skrzynie i kredensy (miśniki). Na oknach wieszano firanki wycinane z papieru, a wnętrza izb zdobiły słomiane pająki, bukiety i girlandy z bibułowych kwiatów. Na święta dekorowano podłogi izb wzorami wysypanymi z piasku. Do jednego z wyróżników regionu można zaliczyć także charakterystyczną, pięknie malowaną we wzory kwiatowe ceramikę włocławską. 

Współcześnie Kujawy to nadal region o silnej tożsamości, kultywowanej przez zespoły folklorystyczne, muzea etnograficzne i podczas lokalnych festiwali, które prezentują bogactwo tradycji i przypominają o lokalnej historii.

Gwara i folklor słowny

Gwara kujawska należy do dialektu wielkopolskiego. Wyraźne są w niej wpływy sąsiednich regionów. Z czasów zaborów pochodzą zapożyczenia z języka niemieckiego i rosyjskiego, które się zaadoptowały i funkcjonowały w słowniku mieszkańców.

W słownym folklorze Kujaw - bajki, przysłowia, zagadki - występują wątki popularne. Znane są  bajki magiczne, związane z wierzeniami i legendami oraz podania. Mają różne motywy tematyczne i prostą fabułę. Pojawiają się w nich zbójnicy, krasnoludki, diabły, czarownice, mało jest bajek o zwierzętach.

 

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Ludową muzykę cechują  rytmy mazurkowe i tempo rubato. W kapeli wiodącą rolę odgrywały skrzypce, w jej skład wchodziły też większe i mniejsze basy oraz bębenek. Z czasem pojawiły się klarnet, flet, obój, trąbki, harmonia trzyrzędowa lub akordeon. Najbardziej typowe utwory śpiewane, to krótkie jednozwrotkowe przyśpiewki, często improwizowane. Wyróżniają się przyśpiewki społeczne, zwłaszcza te na temat regionu i jego mieszkańców. Pieśni śpiewano głównie w ramach zwyczajów i obrzędów dorocznych oraz podczas wesel.

Tradycyjnym, charakterystycznym tańcem jest kujawiak - tańczony parami w obrotach wokół własnej osi i po obwodzie koła. Inne popularne tańce, to szybszy od kujawiaka owczarek i dyna (tańczona przeważnie przez kobiety) oraz czapnik - o charakterze zabawowym.

 

Obyczaje i obrzędy

Obrzędy i zwyczaje związane były z porami roku, ważnymi momentami w życiu jednostki albo grupy społecznej oraz rokiem liturgicznym. Obecnie praktykowane są jeszcze zwyczaje zapustne (podkoziołek, chodzenie z kozą), wielkanocne - przywoływki dyngusowe w Szymborzu i dożynki.

 

Strój

Wyróżnia się strój mężatek. Charakterystycznym elementem jest haftowany czepiec z tiulu lub płótna, obwiązany jedwabną, fabryczną chustką kaczorówką. Pozostałe elementy stroju to: koszula zdobiona haftowanym kołnierzem lub kryzą, gorset, kabatek z peleryną, halki biała i czerwona, spódnica, fartuch oraz duża, turecka chusta (mazanicha). Buty skórzane - czarne czółenka na niskim obcasie lub wiązane, z niskimi cholewkami.

Męski strój składał się z koszuli, czerwonego spencerka (jaka), kaftana, ciemnych spodni z nogawkami włożonymi w buty o wysokich cholewkach i czerwonego, wiązanego pasa. Wierzchnim okryciem był ciemny płaszcz z peleryną - bucha. Noszono czarny kapelusz lub charakterystyczny cylinder albo czapkę rogatywkę.

Ubiory szyto z płótna lnianego i bawełnianego, tkanin wełnianych, batystu, tiulu, jedwabiu, filcu. Stosowano materiały gładkie, przeważały kolory: biały, czarny, czerwony, granatowy, niebieski. Elementy stroju zdobiono głównie białym haftem, pasmanterią, wstążkami, barwnymi obszyciami.

 

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Na kształt wsi i budownictwo wiejskie wpłynęło osadnictwo, kolonizacje i uwłaszczenie. Duży wpływ na region odegrał okres zaboru pruskiego i rosyjskiego oraz związana z tym odmienna polityka zagospodarowywania podzielonego regionu. Pierwsze wsie miały formę owalnic, z czasem zastąpione przez „ulicówki” i „rzędówki”. W dolinie Wisły były „rzędówki bagienne” związane z osadnictwem olenderskim.

Przeważał typ zagrody na planie prostokąta, budynki stały oddzielnie. Dom posadowiony był dłuższą ścianą do drogi, naprzeciw niego stała stodoła, a po obydwu jej stronach, lokowano budynek inwentarski i mniejsze budynki gospodarskie. W niektórych zagrodach były spichlerzyki. Zagrody otaczały drewniane płoty o różnej konstrukcji.

Przeważało budownictwo drewniane, budowano też jednak z gliny lub palonej cegły. Chałupy starszego typu miały podcienia. Stosowano konstrukcje zrębowe i sumikowo - łątkowe. Dachy były przeważnie dwuspadowe i naczółkowe, rzadziej czterospadowe. Kryto je słomą albo trzciną, z czasem dachówką.

Wnętrze domu podzielone było na dwie izby, kuchnię, komorę i dwie sienie oddzielone urządzeniami ogniowymi. Ściany bielono wapnem, zdobiono je też niebieskimi wzorkami robionymi pędzlem z kłosów. Charakterystycznym wyposażeniem były malowane skrzynie i kredensy(miśniki). Na oknach wieszano firanki wycinane z papieru. Wnętrza izb zdobiły słomiane pająki oraz bukiety i girlandy kwiatowe z bibuły, które stawiano w „świętym kącie” i zawieszano na świętych obrazach. Na przełomie XIX i XX w., do ozdabiania izby świątecznej wykorzystywano też misy fajansowe z wytwórni w Kole i Włocławku.

W czasie świąt zwyczajem było wysypywanie wzorów piaskiem wewnątrz i na zewnątrz domu.

 

Zabytki materialne

Zabytki ruchome i nieruchome związane z kulturą ludową znajdują się głównie w zbiorach Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej we Włocławku i Muzeum Etnograficznym im. Marii Znamierowskiej-Prüfferowej w Toruniu oraz na terenie skansenu w Kłóbce i Parku Etnograficznego w Toruniu.

 

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Dawna rzeźba ludowa Kujaw związana była ściśle z kultem religijnym, współczesna podejmuje też tematykę świecką. Najczęstszy temat - Matka Boska Skępska i postać Chrystusa Ukrzyżowanego, a także rzeźby świętych, które stawiano w kapliczkach - Antoniego, Józefa, Rocha. Malarstwo związane jest przede wszystkim ze zdobieniem mebli ludowych, zwłaszcza charakterystycznych skrzyń wiannych.

Haft stosowano głównie do zdobienia stroju. Wykonywany był białymi nićmi, krótkimi ściegami: sznureczek, atłaskowy wypukły, wałeczek, kładziony, dziergany i angielski. Rzadziej stosowano haft snutkowy i aplikacje. W hafcie dominują ornamenty roślinne, tworzące zwarte i bogate kompozycje.

Garncarze wykorzystywali bogate pokłady gliny, bardzo dobrego gatunku. Wyrabiali głównie ceramikę biskwitową zdobioną pobiałką oraz polewaną brązową glazurą. Słynne ośrodki garncarskie to: Kowal, Lubień Kujawski, Raciążek.

Bednarze mieli swoje warsztaty w większych miejscowościach. Wytwarzali na potrzeby gospodarstw, browarów i gorzelni. Wyroby sprzedawali na lokalnych rynkach, robili też na zamówienie. Kiedy naczynia klepkowe zaczęto zastępować wyrobami fabrycznymi, bednarze robili już głównie beczki i donice.

Kołodzieje pracowali prawie wyłącznie na zamówienie. Specjalizowali się w robieniu pojazdów konnych, części do nich i naprawach. Rzemiosło to zaczęło zanikać w latach 50. XX w.

Na terenach nadwiślańskich, ze względu na dostępność materiału, pleceniem koszy trudniły się całe rodziny, dla których było to źródło utrzymania. Wykorzystywano takie materiały jak: wiklina, korzeń sosny i jałowca, rogożyna oraz słoma.

Rozwój kowalstwa to druga połowa XIX w. Kowale głównie podkuwali konie, robili przedmioty związane z gospodarstwem wiejskim, wykuwali mniejsze elementy architektoniczne, narzędzia, dokonywali napraw. Wyrabiali też przedmioty dekoracyjne, charakteryzujące się ozdobnymi kształtami i zdobieniami. Znane ośrodki kowalskie to: Lubraniec, Osięciny, Piotrków Kujawski.

 

Tradycyjne kulinaria

Charakterystyczne potrawy Kujaw, to dania z wykorzystaniem kapusty słodkiej i kiszonej, grochu, fasoli (szbloku). Kapusta z grochem, to jedna z ważniejszych - również obecnie - potraw wigilijnych. Typowymi, regionalnymi zupami są tu czernina i żurek. Znany jest gzik robiony z twarogu i sery prasowane. W czasie postów wykorzystywano dawniej oleje z lnu i rzepaku, tłoczone w wiejskich olejarniach.

Popularny napój to kawa zbożowa (od końca XIX w. z dodatkiem cykorii) i wyrabiany sposobem domowym podpiwek.

 

Tekst: Grażyna Szelągowska