Śląsk Opolski

Gwara

Gwara śląska jest charakterystyczna przede wszystkim dla wschodnich subregionów Opolszczyzny, zamieszkałych przez śląską ludność rodzimą. Cechą gwar ludności rodzimej Śląska Opolskiego jest mazurzenie (wymawianie spółgłosek: sz, cz, ż jako: s, c, z, np. czerwony → cerwony). Innym wyróżnikiem gwary śląskiej jest obecność wyrazów pochodzenia niemieckiego (germanizmów), a na terenach graniczących z Czechami – wyrazów mających źródłosłów morawski lub czeski.

Mimo zabiegów niektórych śląskich środowisk gwara śląska nie została wyodrębniona jako język regionalny. Dialekt śląski nie posiada ustalonego alfabetu i ortografii, zatem spotyka się różny zapis tych samych wyrazów.

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Folklor muzyczny Śląska Opolskiego rzadko zachował oryginalne cechy. Zespoły ludowe działające pod patronatem instytucji kultury mają często cechy ponadregionalne, prezentując folklor muzyczny i taneczny różnych regionów, zebrany w tzw. suity.

Coraz rzadziej spotykane są kapele tworzone przez wiejskich muzyków. W śląskich kapelach oprócz dawnych składów instrumentalnych (skrzypce i basy) spotykane były: klarnet, kornet lub trąbka, kontrabas, niekiedy też flet i puzon. Rozpowszechniały się także orkiestry dęte, działające przy kopalniach, cementowniach itp. O popularności tych orkiestr świadczy obecność tuby basowej w obrzędzie „pogrzebu basa”. Wiele zespołów związanych było z tradycją orkiestr dętych działających w kościołach protestanckich.

Obyczaje i obrzędy

Obrzędowość Śląska Opolskiego ma wiele cech charakterystycznych dla kultur agrarnych, których bytowanie opiera się na uprawie i hodowli. Wiele zachowań obrzędowych miało na celu pobudzenie przyrody do życia (wiosenne zwyczaje śmigusa, potrząsania drzew w sadach, topienia marzanny i wnoszenia gaika), a także ochronę plonów (wielkanocny objazd pól, zatykanie w polu krzyżyków z palmy wielkanocnej, święcenie ziarna siewnego). Część tych zwyczajów zachowało się do dziś, niektóre znalazły nowy wyraz, jak np. wiosenny wysiew ziarna w formie serca zwieńczonego krzyżem.

Wiele obyczajów ma cechy charakterystyczne dla tego regionu. Wymienić tu należy zapustne zwyczaje wodzenia niedźwiedzia i pogrzebu basa czy wiosenne stawianie maja.

Strój

Strój regionalny męski zaginął już w 2. poł. XIX wieku. Do II wojny światowej, a w rzadszych przypadkach do wczesnych lat powojennych, zachował się strój kobiecy. Stroje subregionów: opolskiego, oleskiego i nyskiego miały cechy na tyle charakterystyczne, że można wyróżnić je jako osobne grupy. Najbardziej charakterystyczny, a dziś emblematyczny dla regionu, jest XIX-wieczny strój opolski, składający się z długiej mazelonki/kiecki (suknia –bezrękawnik), bluzki - kabotka, fartucha – zapaski i chustki (zimą - chusty). XIX-wieczny strój oleski miał podobny układ, jednak kiecka wykonana była z tkaniny samodziałowej (ręcznie tkanej). Strój nyski wykazywał wiele cech miejskich, a charakterystycznym jego elementem był spencer, czyli krótki kabacik z bufiastymi, watowanymi rękawami, noszony do suto marszczonej spódnicy.

Od przełomu XIX/XX w. strój Śląska Opolskiego podlega ujednoliceniu, składa się wówczas z kiecki/mazelonki i nakładanej na nią jakli, czyli bluzy za biodra zapinanej wysoko pod szyję, z charakterystycznie dłuższym i zaokrąglonym tyłem. Strój ten był w ciemnych barwach, a kolorowym akcentem był fartuch zakładany pod jaklę oraz chustka lub chusta. Charakterystyczny był strój panny młodej, składający się z czarnej jakli i mazelonki oraz białego fartucha.

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Świeckie budownictwo drewniane (chałupy i budynki gospodarcze) zaczęły zanikać w 2. poł. XIX w., zastępowane powszechnie przez budownictwo murowane. Przyczynił się do tego rozwój cywilizacyjny wsi śląskiej oraz przepisy administracyjne, np. nakazujące budowę domów o określonej wysokości pomieszczeń, z zabezpieczeniem p/poż. Wiejskie budynki  drewniane pobudowane w charakterystycznej dla regionu konstrukcji zrębowej, można dziś zobaczyć w Muzeum Wsi Opolskiej. W opolskim skansenie zlokalizowano też budynki szachulcowe z subregionu nyskiego.

Wsie opolskie to najczęściej ulicówki – o zwartej zabudowie zgrupowanej po obu stronach drogi, w których budynki mieszkalne ustawione są na wąskich działkach, szczytem do ulicy. Na południu województwa, w rejonach podgórskich, powstawały wsie łańcuchówki, z zabudowaniami stawianymi przy drodze biegnącej dnem doliny, wzdłuż rzeki lub strumienia. Od XVIII w. na południu regionu, w pow. głubczyckim, grodkowskim i nyskim powstawały wsie frankońskie, w których budynki mieszkalne przypominają nieraz zdobione kamienice (Złotogłowice, pow. nyski). Od przełomu XVIII/XIX w. rozwijało się budownictwo fryderycjańskie z regularnymi kształtami wsi (gł. ulicówkami), a także wsie z centrum w formie gwiazdy, z rozchodzącymi się promieniście ulicami (Pokój, pow. opolski). Zabudowa fryderycjańska w większości zlokalizowana jest w północnej części regionu.

Dzięki uporządkowanej zabudowie wsie opolskie do dziś w większości mają czytelne, zwarte układy, z jednorodną zabudową.

Zabytki materialne

Jednymi z najcenniejszych zabytków regionu są drewniane kościoły tworzące szlak łączący Opole i Stare Olesno. Kościół murowany w Małujowicach z gotyckimi malowidłami ściennymi (śląska Sykstyna) wraz z innymi kościołami pow. brzeskiego tworzą unikalny Szlak Polichromii Brzeskich. W regionie znajduje się również budowle rezydencjalne, np. zamek Piastów Śląskich w Brzegu, w pałace w Mosznej czy w Kopicach (ruina). Zachowało się wiele zabytków techniki, m.in. gazownia w Paczkowie (z muzeum), piece wapiennicze w gm. Gogolin,, huta Małapanew i wiszący most żeliwny w Ozimku, wieże wodociągowe, jaz i śluza na kanale Młynówka w Opolu.

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Twórczość ludowa regionu skupiona jest wokół kroszonkarstwa, tj. zdobienia jaj wielkanocnych, zdobienia porcelany wzorem zaczerpniętym z kroszonkarstwa oraz wyplatania koron żniwnych. Zwłaszcza kroszonkarstwo (wraz z pisankarstwem kultywowanym przez potomków przesiedleńców) jest tą dziedziną twórczości, która przekazywana jest z pokolenia na pokolenie, w obrębie rodzin i mieszkańców wsi. Umiejętności wykonywania kroszonek i pisanek, jak dotąd, nie zagraża przerwanie ciągłości tradycji. Mniejszy zasięg ma zdobienie porcelany, które wymaga specjalnych urządzeń (piec do wypalania). Kroszonkarstwo i pisankarstwo opolskie oraz umiejętność ręcznego malowania wzoru opolskiego zostały wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa.

Korony żniwne tworzone są w KGW, lokalnych grupach działania i in. organizacjach wiejskich. Charakterystyczne dla Śląska Opolskiego są korony ziarnkowe – dużych rozmiarów konstrukcje wykonane z ziaren zbóż nanizanych na drucik i splecionych w ozdobne wzory przypominające filigran. Ten rodzaj koron spotykany jest w regionie od okresu międzywojennego.

Tradycyjne kulinaria

Kulinaria Śląska Opolskiego obejmują kuchnię śląskiej ludności rodzimej i przesiedleńców z Kresów Wschodnich i Polski Centralnej.

Kuchnię śląską ukształtowały wpływy kuchni słowiańskiej, czeskiej, niemieckiej oraz austriackiej. Posiłki codzienne stanowiły: kawa zbożowa, chleb ze smalcem, zupy: żur, wodzionka, ścierka (zacierka) na mleku, krupnik, kartoflanka, grochowa/fasolowa, oberiba (z kalarepy); Kluski i kasze z sosami, ciapkapusta (kapusta kiszona z tłuczonymi ziemniakami), podroby. Potrawy niedzielne i świąteczne: żur z kiełbasą, rosół z nudlami (makaronem), rolada wołowa nadziewana, kluski śląskie (białe) i czarne (polskie), kapusta modra/światło (czerwona), śląskie niebo (wędzona lub peklowana wieprzowina gotowana z sosem z suszonych owoców), sałatka kartoflana, śledzie marynowane w śmietanowym sosie.

Kuchnia kresowa ‒ widoczne wpływy kuchni ukraińskiej, litewskiej, rosyjskiej, białoruskiej, austriackiej, żydowskiej, ormiańskiej i tatarskiej. Opiera się głównie na: zbożach (chleb, pierogi, kluski, kulebiaki, bliny/racuchy); ziemniakach (baby ziemniaczane, kartacze - cepeliny, kołduny, placki i kiszki ziemniaczane); kapuście (bigos, kapuśniak, gołąbki); burakach (barszcz, chłodnik).