Ruiny zamku w Lubawie, 1920-1929 r., fot. Adam Wisłocki, Biblioteka Narodowa, domena publiczna, [Lubawa, resztki zamku], Wisłocki, Adam (1888-1943). Fotografie | Polona (koloryzowane)
Ziemia lubawska
Ziemia chełmińska i lubawska to region położony w północno‑środkowej Polsce, w województwie kujawsko‑pomorskim, obejmujący tereny nad Wisłą, w pobliżu miast takich jak Chełmno i Lubawa. Nazwa „Ziemia Chełmińska” pochodzi od miasta Chełmno, założonego w XIII w., które stanowiło centrum administracyjne i religijne regionu. Z kolei „Ziemia Lubawska” związana jest z miastem Lubawa, które również rozwijało się od średniowiecza, stając się ośrodkiem handlowym i kulturalnym.
Terytorium ziemi chełmińskiej i lubawskiej to obszar położony między Wisłą a rzeką Drwęcą, który w średniowieczu należał do ziemi chełmińskiej w ramach Królestwa Polskiego, a potem stał się częścią Prus Książęcych pod panowaniem zakonu krzyżackiego. Po rozbiorach Polski tereny te znalazły się w granicach Prus, aby po I wojnie światowej powrócić znowu do Polski. Region był świadkiem intensywnej kolonizacji niemieckiej, a po wojnach światowych zaludniony został głównie przez Polaków, w tym repatriantów z Kresów.
Pod względem etnicznym ziemia chełmińska i lubawska przez wieki była domem dla różnych grup – Prusów, Polaków, Niemców i Żydów. W szczególności w okresie średniowiecza i nowożytnym osiedlali się tu niemieccy kolonizatorzy, a przez wpływ Krzyżaków region nabrał cech kultury niemieckiej. Po II wojnie światowej, w wyniku przesiedleń, dominującą grupą etniczną stali się Polacy, z różnorodnymi wpływami kulturowymi, zwłaszcza z Mazowsza i Kresów. Zachowały się tu liczne zwyczaje związane z rokiem obrzędowym, takie jak dożynki, wielkanocne malowanie jaj, czy obrzędy związane z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. W regionie tym kultywowane są także tradycje rzemieślnicze, m.in. rękodzieło ludowe, tkactwo, hafciarstwo oraz wyroby z drewna. Mieszkańcy ziemi chełmińskiej i lubawskiej byli także znani z tradycji kulinarnych, zwłaszcza potraw ziemniaczanych.
Charakterystycznymi elementami sztuki ludowej i krajobrazu kulturowego ziemi chełmińskiej są krzyże przydrożne z ramionami zamkniętymi formą trójliścia wyciętymi z blachy i pokrytymi malaturą. W przeszłości ogromną rolę odgrywał kult Matki Boskiej Chełmińskiej z kościoła farnego pw. Wniebowzięcia NMP w Chełmnie. Odpust chełmiński, zwany wielkim (2 lipca), stanowił ważny moment w roku agrarnym na ziemi chełmińskiej – wyznaczając początek żniw. Tradycje muzyczne regionu kultywują kapele regionalne. Obchód grup kolędniczych na ziemi chełmińskiej rozpoczynał się już w adwencie. Zagęszczenie sieci miast na ziemi chełmińskiej doprowadziło do zaniku stroju ludowego, który znany jest z opisu Oskara Kolberga.
