Rzeszowiacy

Gwara i folklor słowny

Tereny zamieszkiwane przez Rzeszowiaków są niejednorodne pod względem językowym, co ma swoje źródło w położeniu na styku dawnej wschodniej Małopolski i Rusi Czerwonej oraz w dziejach tego regionu, związane przede wszystkim z osadnictwem mazowieckim. Charakterystyczne jest mazurzenie, którego granica dzieli omawiany teren na dwie części: na północny zachód od Sokołowa, Leżajska i Rzeszowa znajduje się obszar mazurzący; na wschód i południe od tego obszaru mazurzenia nie ma. Ponadto trzeba wskazać wymowę ā jako o (np. mioł, społ, twojo zam. twoja) czy wymowę ł zębowego, a także typowy dla wschodniej części Rzeszowszczyzny akcent kresowy.

Bardzo ciekawy jest folklor słowny. Wyjątkowym zjawiskiem w Rzeszowskiem, bardzo żywotnym, jest poezja ludowa, zachowująca to, co stanowi o sile tradycyjnej kultury wsi – wynika z potrzeby spontanicznej twórczości i tworzenia opisu świata, w którym się żyje. Charakterystyczne są teksty życzeń – oracje wygłaszane przez kolędników: szczodraków czy draby. Obserwowany jest ich rozwój i dostosowanie do obecnych czasów.

 

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec

Najczęściej spotykany skład kapel to skrzypce prym i sekundujące, basy (kontrabas) i klarnet lub cymbały. U Rzeszowiaków gra jest wyrafinowana, zwiewna, wręcz „koronkowa”, pełna różnych muzycznych ozdobników, obficie stosowanych przez członków kapel, szczególnie skrzypków czy klarnecistów. Charakterystyczne brzmienie nadaje gra cymbałów. Ich rola jest różnoraka: ornamentacyjna – jeśli prowadzą wraz ze skrzypkiem główną melodię lub harmoniczno – rytmiczna, jeśli cymbalista harmonizuje melodię za pomocą dwudźwięków na słabej części taktu, wspomagając tym samym akompaniament sekundu i basów.

U Rzeszowiaków występuję bogaty folklor pieśniowy. Wśród tego zasobu należy wskazać ciekawe ballady czy pieśni partyzanckie z okresu II wojny światowej. Na uwagę zasługują pieśni obrzędowe, w tym szczególnie kolędy życzące: gospodarskie, dla panien i kawalerów, a także kolędy żakowskie.

W okolicach Rzeszowa tańczono wykonując: chodzone, drobne, kulawki, oberki, polki (m.in. wściekłe, krzemieniecka, z kropką, kucane, uginane, dzwon), powróz, starodawnego, sztajerki, ułana, walce, wolnego. W okolicach Przeworska tańczono m.in. bandoskę, ciuryło, gąsiora, owies, polki (hurra, gacok, pawłosiowska, przeworska, suwiec, zmieniana), przepiórkę, sarnę, siano grabała, sumieszkę, szewca, sztajer-polkę, żyda.

 

Obyczaje i obrzędy

Obrzędy i zwyczaje Rzeszowiaków mają podobny przebieg jak w innych regionach. Charakterystyczne są zwyczaje związane z kolędowaniem, które są żywe do obecnych czasów. Na wyróżnienie zasługuje kolędowanie turków, zwyczaj chodzenia z szopką cieniową, draby noworoczne, a także przedstawienia w wykonaniu grup teatralnych – głównie z rajem. Występuje też ciekawe kolędowanie zapustne, m.in. draby czy bekusy w okolicach Ropczyc. Jednym z najbarwniejszych zwyczajów, żywych do dzisiaj są straże grobowe (turki), pełniące honorowe warty przy Grobie Pańskim od Wielkiego Piątku do rezurekcji w Wielką Niedzielę.

 

Strój

Najstarsze formy stroju bogatych mieszkańców wsi rzeszowskich naśladowały ubiory szlachty i były wyrazem ich wysokich aspiracji społecznych. Do poł. XIX w. kobiece i męskie stroje Rzeszowiaków były szyte głównie z płótna samodziałowego, później zaczęły ulegać zmianom. W drugiej połowie XIX wieku do powszechnego użytku weszły materiały fabryczne: tiule, muśliny, adamaszki i tkaniny jedwabne, które wzbogacały ubiór odświętny.

W stroju świątecznym można wydzielić trzy subregiony kostiumologiczne: rzeszowski, łańcucki i przeworski. W subregionie rzeszowskim mężczyźni od święta zakładali lnianą koszulę, kamizelę i portki szyte z siwego (niebieskiego) sukna, buty oficery, sukmanę z brązowego sukna, słomkowy kapelusz oraz skórzany, długi pas, bogato zdobiony mosiężnymi ćwiekami, kółkami, blaszkami (kotulami) i łańcuszkami. Kobiety natomiast ubierały cienką koszulę lnianą z wyszywanym kołnierzem i mankietami rękawów, spódnicę z materiału, stanik albo siwą kamizelkę, rańtuch czyli długą chustkę zarzuconą na ramiona oraz zawicie na czepiec siatkowy. Charakterystyczne były hafty w kolorach niebieskim i czerwonym, o motywach roślinnych i geometrycznych. W zimie kobiety zakładały siwe sukmany z czerwonymi wyłogami, zdobione frędzlami (trzpiotkami).

W okolicach Łańcuta lnianą koszulę wypuszczoną na spodnie, siwą lub czarną kamizelę oraz spodnie, sukmanę (żupan), zaopatrzoną w mosiężne guzy w kształcie żołędzi dębu na klapach z przodu i zdobioną złotą bortą, amarantowy pas sukienny oraz czapkę dłubankę z czerwonego sukna, obszytą czarnym futrem barankowym. Charakterystyczne dla stroju kobiecego były: fartuch, koszula lniana, kiklik – gładki stanik sukienny lub atłasowy i rańtuch, w zimie zaś granatowy żupan sukienny z czerwonymi wyłogami.

W regionie przeworskim noszono granatową kamizelę z rzędem srebrnych guzików – duślak, od poł. XIX w. burnusy, tj. brązowe płaszcze z kapturem, a na głowę wkładano wysokie, czarne kapelusze filcowe. Największą ozdobą kobiecego stroju były, wzorowane na pasach rycerskich, pasy segmentowe – obręcze. Na głowach kobiety nosiły molówki – duże, wełniane chustki zawiązane na karku. Niezależnie od podregionu, oznaką dumy kobiecego stroju były sznury prawdziwych korali, im grubszych i dłuższych, tym lepiej.

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

U Rzeszowiaków najpowszechniejsze były dwa typy układów pól: niwowe i łanowe; rozgraniczał je środkowy bieg Wisłoka. Na północ przeważały wsie niwowe, zakładane na prawie polskim), a na południe – łanowe, zakładane na prawie niemieckim. Należy podkreślić, że nieregularne wsie: okolnice, okolnice wydłużone (wsie przydrożne) oraz wielodrożne, związane z układem niwowym pól były tu pierwotne, a wypierające je regularne wsie: ulicówki i łańcuchowe powstawały w oparciu o średniowieczną kolonizację niemiecką i wołoską.

W zależności od zamożności gospodarzy ale i subregionu możemy wydzielić trzy podstawowe rodzaje zagród:

1. wielobudynkową: chałupa, stodoła – czasem dwie, stajnia, spichlerz, wozownia, bróg;
2. jednobudynkową - jeden budynek, który mieścił w sobie część mieszkalną oraz gospodarczą, obejmującą: stajnię, szopę, boisko i drewutnię - zamieszkiwana przez najuboższych mieszkańców wsi;
3. czworoboczną, zwartą, zwaną okólną lub zagrodą z oborą – najczęściej występowała w okolicy Łańcuta i Przeworska.

Podgrupy łańcucka i przeworska wykształciły w budownictwie oryginalną konstrukcję przysłupową, która zwykle związana była z zagrodą okólną (zewnętrzne słupy niezależnie od zrębu podtrzymywały ciężar więźby dachowej). Do połowy XX w. materiałem budowlanym do wznoszenia budynków było niemal w całości drewno.

 

Zabytki materialne

Najwięcej zabytków związanych z Rzeszowiakami, nieruchomych i ruchomych można zobaczyć w Parku Etnograficznym Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej oraz w Muzeum Wsi Markowa. Sporo zabytkowych budynków in situ można odnaleźć w Markowej, Albigowej czy Soninie. Z obiektów sakralnych trzeba wymienić zabytkowy kościół w Krzemienicy. Natomiast unikatowe zabytki ruchome znajdują się na ekspozycjach Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli – Oddziału Muzeum Okręgowego w Rzeszowie.

 

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Wśród rzemiosł najpopularniejsze było tkactwo, głównie płócienne, wyrabiano również sukno (szczególnie w okolicach Łańcuta i Przeworska). Szczególnego znaczenia tkactwo nabrało po uwłaszczeniu, kiedy zaczęło postępować rozdrobnienie gospodarstw, a praca na roli nie była w stanie zapewnić utrzymania. Oprócz płóciennictwa rozwinęło się wówczas: ciesielstwo, stolarstwo, kowalstwo, szewstwo, plecionkarstwo, bednarstwo, garncarstwo, młynarstwo. Na wskazanym terenie tworzyło wielu artystów ludowych, w szczególności rzeźbiarz Władysław Chajec z Kamienicy Dolnej.

 

Tradycyjne kulinaria

Jest kilka potraw charakterystycznych dla regionu Rzeszowiaków. Warto wspomnieć o bulwioku futomskim – cieście zapiekanym z farszem z ziemniaków i białego sera, który przygotowywano na jużynę, tzn. podawanym w trakcie przerwy podczas prac żniwnych. Znane są gomółki z suszonego sera, serwatka wielkanocna – świąteczna zupa z Handzlówki czy maczka z gęsiny.

Tekst: Jolanta Dragan