Krajobraz Mazowsza Polnego, fot. Pixabay
Mazowsze polne
Mazowsze Polne to tradycyjny region w centralnej części Mazowsza, wyróżniany w klasycznych badaniach etnograficznych, m.in. przez Oskara Kolberga. Kultura ludowa zrodziła się w oparciu o życie wśród otwartych pól i rolnictwo. Termin ten kontrastuje z leśnym charakterem innych podregionów mazowieckich, wskazując na główny element krajobrazu – pola, łąki i równiny intensywnie wykorzystywane rolniczo. Kolberg opisał Mazowsze Polne szczegółowo w pierwszych dwóch tomach swojego monumentalnego dzieła Mazowsze: Obraz etnograficzny (XIX w.) – źródle podstawowych informacji o życiu, zwyczajach i obrzędach mieszkańców tej części Mazowsza.
Pochodzenie nazwy jest intuicyjne: "polne" odnosi się do pól uprawnych i przestrzeni otwartej w krajobrazie, które od wieków stanowiły główne środowisko gospodarowania mieszkańców. Te tereny Mazowsza kontrastowały z poprzednio leśnymi obszarami Mazowsza Leśnego czy puszczami Kurpiów. Terytorium Mazowsza Polnego obejmuje przede wszystkim centralne i południowe obszary historycznego Mazowsza – rozległe niziny wokół Warszawy, Płocka i innych mniejszych ośrodków, o łagodnym krajobrazie równinnych pól uprawnych, ale z zachowanymi enklawami lasów i zarośli.
Historia osadnictwa tego regionu sięga wczesnego średniowiecza, kiedy to Mazowsze zostało zasiedlone przez plemiona zachodniosłowiańskie. Od X–XII w. intensywne rolnictwo i kolonizacja tych żyznych ziem sprawiły, że osady i wsie szybko się rozwijały. W odróżnieniu od obszarów leśnych, gdzie osadnictwo było trudniejsze i późniejsze, Mazowsze Polne cechowało się stabilną i uporządkowaną siatką wsi, skoncentrowanych wokół pól, łąk i pastwisk – co wpływało zarówno na strukturę gospodarczą, jak i społeczną regionu.
Kultura ludowa i tradycyjna Mazowsza Polnego jest głęboko związana z rolnictwem i cyklem prac polowych: żniwami, sianokosami, świętami dożynkowymi, obrzędami ku czci Matki Boskiej Zielnej. Folklor mazowiecki obejmuje bogaty repertuar pieśni ludowych, tańców i gwary mazowieckiej, charakterystyczne stroje wiejskie oraz zwyczaje rodzinne i sezonowe, które różniły się zarówno od kultur leśnych, jak i innych podregionów Mazowsza.
Mazowsze Polne stanowi fundament etnograficznej mozaiki Mazowsza – regionu, który zachował wiele elementów tradycji ludowej, obecnej do dziś w praktykach społecznych. Dziedzictwo to ukazywane jest też m.in. podczas festiwali i w loklanych muzeach.
Na terenie Mazowsza Polnego wyróżniają się regiony:
