Powiśle lubelskie

Gwara i folklor słowny

Obszar ten, mniej więcej po linię Puławy – Łęczna, zaliczany jest do dialektu mazowieckiego, a obszar w okolicach Puław to pasmo gwar określonych jako Powiśle, na którym pojawiają się takie cechy jak: przestawka śr, źr >rś, rź (sporźał, rśodek) czy przyrostek oz- zamiast roz-(ozwora).

 

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Skład instrumentalny w tym subregionie to: skrzypce, bębenek i czasem harmonia. W zakresie repertuaru tanecznego popularne były w regionie melodie typu podróżniaki, majdaniaki oraz powiślaki. W śpiewach obrzędowych, tak jak dla Lubelszczyzny, charakterystyczne były melodie o skalach wąskozakresowych i o dużym stopniu melizmatyczności.

 

Obyczaje i obrzędy

Do wyróżniających i zachowanych w tym regionie należy zwyczaj głośnego bębnienia na pamiątkę zmartwychwstania Chrystusa, jakie podejmowano w Wielką Sobotę w Janowcu. W tym widowisku brały udział dwie grupy chłopców z bębnami i pochodniami, którzy rozchodzili się od kościoła w dwóch kierunkach, jedna w stronę cmentarza, druga w stronę Wisły. Obie ponownie spotykały się pod kościołem, wcześniej odwiedzając każdy dom.  

 

Strój

W regionie występował strój nazywany puławskim. W stroju kobiecym wyróżniająca była koszula bez kołnierza, z kryzką zdobioną haftem, uzupełniana czarnym gorsetem sznurowanym, zdobionym na brzegach kolorowymi taśmami. Charakterystyczna była też fałdzista spódnica, w pasy pionowe lub z tkanin fabrycznych oraz zapaska w poprzeczne pasy. Na głowie mężatki nosiły białe czepki przyozdabiane białym haftem oraz chusty wełniane. Na ramiona zarzucały duże chusty naramienne, zwane „na cztery niedziele”. Dodatkiem były korale. Na nogi wdziewały czarne trzewiki. Męski strój składał się z lnianej koszuli i spodni, kamizelki niebieskiej i sukmany siwej lub ciemnogranatowej, lamowanej niebieskim sznurkiem. Uzupełnieniem stroju był czerwony wełniany pas, w lecie słomiany kapelusz, w zimie czapka barankowa z okrągłym denkiem i buty z cholewami.

 

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Na Powiślu Lubelskim budowano chałupy asymetryczne, składające się z sieni, izby i komory, ustawionych wzdłuż jednej linii. Występowały one w dwóch odmianach: wąskofrontowej z wejściem do sieni w ścianie szczytowej lub w frontowej. Ten pierwszy typ, czyli chałupy wąskofrontowe z amfiladowym układem wnętrz posiadały najczęściej podcień szczytowy, podwieszany na wypuszczonych w tym celu płatwiach i górnych belkach lub wsparty na słupach. Tego typu chałupy występowały na Lubelszczyźnie tylko w okolicach Puław i Opola Lubelskiego.

 

Zabytki materialne

W dawnej flisackiej osadzie, w Mięćmierzu koło Kazimierza nad Wisłą, zachowało się kilka obiektów dawnej drewnianej architektury wiejskiej, m. in.: chałupy, stodoła, studnia, wiatrak czy przykłady pięknych kapliczek. Wioska stanowi swoisty skansen.

 

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Na Powiślu Lubelskim, jeszcze w latach powojennych utrzymało się tradycyjne tkactwo, szczególnie tkanin zw. pasiakami i kraciakami. Pasiaki wyrabiano splotem rządkowym jednostronnym, składającym się z wąskich pasów najczęściej w 2-3 kolorach, wybranych spośród takich jak: czarny, granatowy, czerwony, fioletowy, biały i niebieski. Wykonywano z nich narzuty na łóżka oraz spódnice lub zapaski do stroju świątecznego. W subregionie działali garncarze, m. in. w miejscowości Motadz, w Rogówce, Woli Czołnowskiej oraz w Baranowie, gdzie na przełomie XIX i XX wieku pracowało 60 garncarzy. Wykonywali oni naczynia siwaki, oraz czerwone, glazurowane i zdobione stylizowanym ornamentem geometrycznym i roślinnym. Na wyróżnienie zasługuje także twórczość wycinankarza z Garbowa Ignacego Dobrzyńskiego, który rozwinął indywidualny styl, inspirując do wykonywania wycinanek innych współcześnie działających artystów, min. L. Solę czy R. Pruszyńskiego.

 

Tradycyjne kulinaria

Z potraw jakie spożywano na tym terenie wyróżnić można pierogi z siemienia lnianego spożywane podczas wigilii w południowo-zachodniej części powiatu puławskiego. Na weselu w miejscowości Dęba, pow. Puławy jadano flaki z kaszą jaglaną. Jako pieczywo obrzędowe jeszcze na początku XX wieku wypiekano kołacze. W Dębi w poście przygotowywano żelazny barszczyk z chleba namoczonego w słonej wodzie z pieprzem, do tego dodawano utartą cebulę.

Tekst: Mariola Tymochowicz