Ziemia kielecka

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Lud świętokrzyski tworzył własne melodie i według własnej woli przekształcał cudze. Przekazywano teksty ustnie, bez zapisu nutowego. Muzyka ludowa regionu, to również szeroki zakres pieśni, piosenek i przyśpiewek oraz tańców, instrumentów i kapel.

Obyczaje i obrzędy

Wpisane w roczny kalendarz agrarny. To wręcz religia, wyznanie, przeświadczenie o słuszności i potrzebie ich kultywowania. Przekonanie o istnieniu zjawisk nadprzyrodzonych i przyjęte w grupie sposoby zachowania się w określonych sytuacjach: taniec na len i konopie – kusoki/zopusty, ostatki, potańcówki w chałupie, topienie Marzanny, błogosławieństwo, gaik maik, chrzciny, jesienne zajęcia gospodarskie.  

Strój

Region leży w strefie zazębiania się wpływów małopolskich z mazowieckimi. Można wyróżnić stroje: południowo-małopolskie (krakowski, sandomierski, świętokrzyski i kielecki) oraz północne o wpływach Mazowsza (opoczyński i strój Puszczy Radomskiej). Północną granicę stroju krakowskiego (wschodniego), wyznacza noszenie charakterystycznej brązowej sukmany z tzw. „suką”. Jej zasięg wyznaczała linia biegu rzeki Krztyni, następnie Nidy aż do Morawicy i na południe ku Chmielnikowi.

Fot. Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

Fot. Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

Fot. Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

Fot. Muzeum Wsi Kieleckiej. https://mwk.com.pl/ 

 

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Typ zabudowy wsi powszechny w regionie, to jednodrożny zwarty (ulicówka). Inne występujące typy, to: wielodrogowy (układ przynajmniej kilku dróg); placowy (plac centralny bez cech rynku ze względu na jego nieregularność); miejski z rynkiem i zwartą zabudową wokół rynku i głównych ulic; urbanistyczny z rynkiem w centrum, z ubytkami zabudowy wokół niego lub z zabudową częściowo zagrodową wokół rynku; pierwotnie miejski (tracący typowo miejski charakter), z rozległym placem, będącym prawdopodobnie pozostałością rynku, wokół którego dominuje zabudowa zagrodowa i zabudowany wewnątrz. Sporadycznie występują też inne formy.

Zabytki materialne

Zamek Królewski w Chęcinach, Pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach. Klasztor na Łyścu, Zamek Krzyżtopór, Muzeum Archeologiczne i rezerwat przyrody Krzemionki Opatowskie, Opactwo Cystersów w Wąchocku, Zamek w Szydłowie, Bazylika kolegiacka w Wiślicy, Samsonów (ruiny Huty Józef), Sztetl w Chmielniku, ruiny zamku w Bodzentynie, kościół w Tarczku.

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Powszechne w regionie rodzaje twórczości, o odrębnej i unikatowej formie, to: kowalstwo artystyczne, ceramika, koronki, serwety, obrazy na szkle, rzeźby, kosze wiklinowe, garncarstwo, rymarstwo, powroźnictwo, budownictwo, wytwarzanie narzędzi, strojów, przedmiotów zdobniczych i codziennego użytku; przedmioty kultu religijnego.

Tradycyjne kulinaria

Kuchnia świętokrzyska wywodzi się z tradycji wiejskiej. Niezbyt żyzna ziemia rodziła: ziemniaki, kapustę, rośliny strączkowe, zboża na kaszę i mąkę. Lasy dostarczały grzybów i miodu, a żyzne Ponidzie i Sandomierszczyzna owoców. Podstawowe dania, to: zalewajka gotowana na kwaśnym żurze z ziemniakami, grzybami i skwarkami, goły z okrasą, kugiel – zapiekanka ziemniaczana z mięsem - danie żydowskie, parzybroda – na kapuście z ziemniakami z boczkiem, cebulą; ciaparacha – kapusta z grochem, barszcz czerwony z ziemniakami; podpłomyki, pierogi z jagodami, zakwas z buraków.

Inne wyróżniki 

Bębnienie. Kawalerowie bijący w wielki bęben, obwieszczający o Zmartwychwstaniu Chrystusa, trwa do rozpoczęcia mszy rezurekcyjnej. Jest to nawiązanie do dnia zmartwychwstania Chrystusa, kiedy to powstać miał ogromny huk, aż pękały skały.

Tekst: Alicja Trukszyn