Spisz

Gwara i folklor słowny

Polska gwara spiska jest zaliczana do górskiego dialektu małopolskiego. Charakteryzuje ją występowanie licznych zapożyczeń z języków węgierskiego, rumuńskiego, niemieckiego i słowackiego. Gwarę tę wyróżnia stosowanie zamiany ch na f, np. chcieli – fcieli oraz -ów na -ók, np. snopków - snopkók, słoików - słoikók. Cechuje ją również mazurzenie i tworzenie ekspresywnych zgrubień oraz zdrobnień, np. aucisko, ksiyndzosek.

Folklor muzyczny, słowno-muzyczny i taniec 

Tradycje wielokulturowości regionu zostały przechowane w lokalnym folklorze taneczno-muzycznym, który stanowi o odrębności polskiego Spisza. Część melodii a zarazem tańców jest analogiczna do niektórych notacji słowackich: malorz, mazur, staro baba, taniec kulawy lub babski. Muzykę i taniec czardaszowy przenieśli na te tereny Romowie. Liczną grupę melodii do tańca i przyśpiewek tworzą polki. Ich tekst często pełnił rolę „śpiewanego przekazu”, który funkcjonował wyłącznie w kontekście tańca. W pierwotnym składzie kapeli były skrzypce i basy, stopniowo liczba skrzypków powiększyła się do trzech wykonawców. Czasami do zespołu dołączała harmonia.

Obyczaje i obrzędy

Obrzędy praktykowane przez mieszkańców Spisza są związane z życiem rodzinnym i cyklem świąt dorocznych. Niektóre różnią się od obrzędów z innych części Polski tylko w szczegółach, ale są też takie, które charakteryzują wyłącznie Spisz. Najbardziej znamienne dla spiskiego dziedzictwa kulturowego są zwyczaje związane z weselem – państwo młodzi ubrani się w stroje regionalne, towarzyszą im drużbowie, praktykowane są przemowy starostów, odbywa się obrzęd oczepin. Warto zwrócić uwagę na kapelusz drużby w Jurgowie – jest on wykonany z czarnego filcu i ozdobiony gęsimi piórkami. Ciekawie obchodzone są Zielone Świątki, podczas których następuje ogrywanie moji. Moje lub mojki to ozdobione wstążkami z bibuły młode drzewka albo pęk gałęzi umocowanych na szczycie długiego drąga, które kawalerowie ustawiają przed domem panny. Stawia się je także w pobliżu kościołów lub pośrodku wsi. W okresie od Bożego Narodzenia do Trzech Króli po domach chodzą grupy kolędnicze, a w okresie karnawału, zwłaszcza w ostatki, praktykowany jest zwyczaj chodzenia z koniem - jeden z uczestników przybiera postać zwierzęcia lub niesie na kiju atrapę głowy konia i w tym przebraniu odwiedza kolejne domy.

Strój

Strój na Spiszu dzieli się na trzy odmiany: typ jurgowski, trybski i kacwiński. Różnice widoczne są w fasonach i zdobieniach. Męski strój składa się ze spodni z białego sukna, białej, lnianej koszuli, kamizelki, sukmany, kożucha, filcowego kapelusza i kierpców. W odmianie trybskiej i kacwińskiej charakterystyczna jest kamizelka z zielonego sukna zwana lajbikiem, a w jurgowskiej skórzany haftowany serdak. Odmiany regionalne spodni zwanych portkami, różnią się w zdobieniach przy przyporach. Mogą być nimi borytasy, parzenice lub uwite ze sznurków cyfry. Okryciem wierzchnim jest ciemna sukmana sięgająca poniżej kolan, a w odmianie jurgowskiej do połowy ud. Występują różne rodzaje nakrycia głowy – w odmianie jurgowskiej czarny kapelusz filcowy zdobiony muszelkami lub łańcuszkiem, a w odmianie trybskiej i kacwińskiej kapelusz z szerokim rondem wywiniętym do góry. W odmianie jurgowskiej obuwiem są kierpce, a w trybskiej i kacwińskiej buty z cholewami. Strój kobiecy składa się z białej koszuli, gorsetu – w dwóch odmianach: kabatek (typ kacwiński i trybski) lub lajbik (typ jurgowski) – spódnicy, fartucha zwanego zapaską, rańtucha narzucanego na ramiona, a w zimie kożucha. Nakrycie głowy to czepki i chustki. Kabatki i lejbiki czasami są zszywane ze spódnicą. Na stopy zakłada się kierpce lub buty z cholewami na lekkim obcasie.

Architektura tradycyjna i typ zabudowy wsi

Wsie spiskie posiadają dwa typy układu przestrzennego: niwowy i łanowy. Wsie niwowe mają zwartą zabudowę, która polega na usytuowaniu domów obok siebie, najczęściej szczytami do ulicy, której centrum jest plac z kościołem. Zabudowania gospodarcze stoją ciasno, poza rzędami domów. Wsie łanowe mają luźną zabudowę skupioną wzdłuż drogi, lecz z czasem zaczęły ulegać zagęszczeniu i stworzyły łańcuchówki. Tradycyjnym budulcem było drewno, ale pod koniec XIX w., wskutek zarządzeń regulujących ochronę przeciwpożarową, zaczęto wznosić obiekty murowane, które zachowywały jednak typowy układ pomieszczeń. W ścianie szczytowej usytuowane były okna izby białej, odświętnej, za nią izby czarnej, czyli kuchni, zaś obok, frontem do ulicy, stała obszerna brama prowadząca do przejazdowej sieni. Niektóre zagrody spiskie miały też bardziej złożone układy, tj. budynki usytuowane na planie litery L lub U.

Zabytki materialne

Oryginalnymi zabytkami spiskiej wsi są sypańce, czyli spichlerzo-piwnice, obecnie zachowane tylko w Kacwinie. Charakteryzowała je zrębowa konstrukcja ścian usytuowanych na planie o wymiarach 4x5 metrów, w górnej części budynku tworzących sklepienie kolebkowe, które chronił dwuspadowy dach. Ściany izolowane były z zewnątrz warstwą gliny zmieszanej z plewami. Na polanie Podokólne koło Jurgowa stoi natomiast kilkadziesiąt szałasów pasterskich i budynków inwentarskich, które były użytkowane w Tatrach Bielskich, a w XIX w. zostały zgormadzone w jednym miejscu w wyniku zmian własnościowych górskich hal. W XVI-wiecznym kościele w Trybszu znajduje się polichromia ukazująca najstarszą panoramę Tatr. Tradycyjne spiskie zagrody są zachowane w Jurgowie i Czarnej Górze. Murowanymi zabytkami są zamek w Niedzicy i kasztel we Frydmanie.

Twórczość ludowa, rękodzieło tradycyjne i rzemiosło

Warsztaty rzemieślnicze istniały do lat 20. XX w. niemal we wszystkich wsiach. Z czasem zaczęły stopniowo zanikać, współcześnie nie ma ich niemal w ogóle, gdyż już niewiele osób trudni się wytwórczością na potrzeby wiejskiego gospodarstwa. W przeszłości najczęściej zajmowano się obróbką drewna z wykorzystaniem drewna świerkowego - bednarstwem, ciesielstwem, stolarstwem, snycerstwem i kołodziejstwem. Wytwarzano też drobną galanterię drewnianą: solniczki, czerpaki, łyżniki, korytka, skrzynie. Niegdyś prężnie działało włókiennictwo wełniane i lniane. Ośrodki tkackie wyrabiały lniane płótna i wełniane sukno, które wykorzystywano we własnym zakresie (szyto odzież, bieliznę pościelową, obrusy) lub sprzedawano na okolicznych targach. Zajmowano się też obróbką metalu, a kowalstwem trudnili się głównie Romowie. Sztuka ludowa skupiała się przede wszystkim na malarstwie i rzeźbie. Najbardziej znanym rzeźbiarzem był Andrzej Gombos z Jurgowa. W 1951 r. powstała CEPELIA, współpracę z którą podjęła większość lokalnych rzemieślników i artystów.

Tradycyjne kulinaria

Wiele produktów przyrządzano z mąki, a najbardziej popularne bryjki gotowano, mieszając mąkę z wrzącą wodą. Danie spożywano z rozpuszczonym tłuszczem lub słoniną. Pieczono też z ciasta drożdżowego słodkie baby i kołoce. Powszechnie spożywano kapustę, którą przetwarzano lub kiszono, oraz ziemniaki przyrządzane na różne sposoby, np. z surowych tartych z dodatkiem mąki robiono kluski gałuski. Będące podstawową gałęzią gospodarki pasterstwo dostarczało mleka, z którego wytwarzano rozmaite produkty: sery, oscypki, bryndzę, żentycę, bundz. Po świniobiciu samodzielnie przerabiano mięso oraz wędzono kiełbasy, szynkę i słoninę. Gotowano rosół zwany poliwką, podawany z czosnkiem i cebulą. Od początku XXI w. zaobserwować można powrót do tradycyjnych kulinariów, co wiąże się z poczuciem spiskiej odrębności. Regionalne produkty bardzo często są podawane przy okazji szczególnych wydarzeń i towarzyskich spotkań.

Tekst: Magdalena Kwiecińska