Etnopedia
Adwent
W kościele katolickim i kościołach protestanckich radosny okres liturgiczny oczekiwania na narodziny Jezusa Chrystusa.
Agnuszek
Od łacińskiego Agnus Dei – Baranek Boży. Figurka baranka używana przez chrześcijan w okresie wielkanocnym.
Alkierz
Małe pomieszczenie w chłopskiej chałupie. W alkierzu mogli spać np. rodzice gospodarzy.
Andrzejki
Wieczór wróżb obchodzony w wigilię św. Andrzeja przez panny czekające na zamążpójście, podczas którego odbywało się m.in. lanie wosku. Współcześnie stały się popularną zabawą w Polsce.
Autochton
Rdzenny mieszkaniec, pochodzący z dziada pradziada z danego miejsca.
Babka
Starsza, doświadczona, posiadająca szacunek i zaufanie społeczności kobieta pełniąca na wsi rolę akuszerki i znachorki. Zajmowała się przyjmowaniem porodów i pomocą chorym, opierając się na tradycyjnej wiedzy, ziołolecznictwie i własnym doświadczeniu. Znała także modlitwy i zabiegi magiczne mające pomóc przy porodzie oraz zabezpieczyć przed działaniem złych mocy.
Baca
Doświadczony, cieszący się zaufaniem i szacunkiem, starszy, majętny pasterz kierujący sezonowym wypasem owiec w polskich Karpatach, któremu podlegają juhasi. Oprócz wiedzy praktycznej baca dysponuje wiedzą magiczną i umiejętnością czynienia czarów. Nazwa pochodzi z języka węgierskiego.
Bacówka
Drewniany szałas w polskich Karpatach, miejsce sezonowego zamieszkania bacy i pasterzy. W bacówkach wytwarza się sery z mleka owczego i żętycę.
Balia
Szerokie, okrągłe, płytkie naczynie z drewnianych klepek ściśniętych drewnianymi lub metalowymi obręczami, wytwarzane przez bednarzy. Często używane do prania ręcznego, a większe – do kąpieli. Balie były wykonywane także z blachy.
Barbórka
Święto górnicze obchodzone 4 grudnia, w dniu liturgicznego wspomnienia św. Barbary – męczennicy i patronki ludzi wykonujących niebezpieczne zawody. Tradycyjnie górnicy i ich rodziny biorą wówczas udział w uroczystej mszy świętej, mają miejsce parady górniczych orkiestr dętych, a wieczorem organizowane są zabawy. Podczas tego święta odbywają się „wyzwoliny” – przyjęcie młodych górników do górniczego stanu.
Barć
Rodzaj dziupli wydrążonej w żywym drzewie na wysokości od 2 do 20 metrów, pełniącej funkcję ula dla pszczół. Dostaje się do niej za pomocą tzw. „leziwa” wykonanego ze sznurów i deseczki – ławeczki. Czynność tę określa się jako „dzianie” barci. Barcie stanowiły kiedyś część gospodarki leśnej, tzw. bartnictwa.
Barka
Statek o płaskim dnie, służący do transportu śródlądowego rzekami i kanałami.
Bartnictwo
Najstarsza forma pszczelarstwa, polegająca na hodowli pszczół w leśnych dziuplach i barciach – szczelinach wydrążonych w żywych drzewach. Praktykowane na gęsto zalesionych terenach głównie północno-wschodniej Polski od czasów średniowiecza do końca XIX w. Współcześnie bartnictwo zostało częściowo zreaktywowane.
Bartnik
Człowiek zajmujący się hodowlą pszczół w dziuplach i barciach w celu uzyskania miodu.
Bednarstwo
Rzemiosło polegające na wytwarzaniu naczyń z drewnianych, ściśle przylegających do siebie klepek, ściskanych drewnianymi lub metalowymi obręczami. Do produkowanych naczyń zalicza się m.in. wiadra, beczki, balie, cebrzyki, faski, dzieże, masielnice.
Bednarz
Rzemieślnik posiadający umiejętność zestawiania naczyń z drewnianych klepek.
Biały głos
Przenikliwa, donośna technika śpiewu wykorzystująca możliwe największa liczbę rezonatorów ludzkiego ciała, stosowana przez wiejskie śpiewaczki. Śpiew o wysokim natężeniu był dobrze słyszalny zarówno w otwartych przestrzeniach jaki i ciasnych i zatłoczonych pomieszczeniach.
Bibułkarstwo
Rękodzieło określane jako plastyka obrzędowa, polegające na wykonywaniu ozdobnych form przestrzennych z kolorowej bibuły (głównie kwiatów oraz innych elementów plastycznych), często związanych z rokiem obrzędowym. Z bibułkarstwa słynie między innymi region Kurpi Zielonych.
Biskwit
Nieszkliwiony wyrób ceramiczny powstały w wyniku pojedynczego wypalenia.
Boże Ciało
Potoczne określenie katolickiej Uroczystości Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa – obchodzonego w Polsce od 1320 r. święta dla uczczenia obecności Jezusa Chrystusa w sakramencie Eucharystii. Centralnym punktem obchodów jest uroczysta procesja z Najświętszym Sakramentem ulicami parafii do czterech, zbudowanych przez parafian ołtarzy. W Spycimierzu w woj. łódzkim oraz na Śląsku żywa jest tradycja układania kwietnych dywanów na trasie procesji.
Boże Narodzenie
Chrześcijańskie święto upamiętniające narodzenie Jezusa Chrystusa, obchodzone przez prawdopodobnie już od końca III w. n.e. Według kalendarza gregoriańskiego, którym posługuje się większość kościołów chrześcijańskich, obchodzone jest 25 grudnia. W Kościele prawosławnym, korzystającym z kalendarza juliańskiego, święto to przypada na ogół 13 dni później. Polska kultura ludowa wykształciła wiele tradycji, zwyczajów, obyczajów, przesądów i bogatą symbolikę związanych z tym dniem.
Bór
Gęsty, duży i stary las iglasty lub z przewagą drzew iglastych. Rośnie przeważnie w klimacie umiarkowanym.
Brona
Drewniane lub metalowe narzędzie rolnicze, w formie kratownicy z umieszczonymi pod kątem prostym zębami, służący do spulchniania i mieszania gleby po zaoraniu. Broną nazywa się też podnoszoną kratę średniowiecznych bram.
Bróg
Konstrukcja stawiana pod gołym niebem służąca do składowania siana i słomy, zbudowana z 4 wbitych w ziemię pali (brożyn) oraz ruchomego dachu, chroniącego przed opadami deszczu.
Bursztyniarstwo
Rzemiosło polegające na obróbce i wytwarzaniu biżuterii, ozdób oraz innych przedmiotów z bursztynu. Szczególnie rozwinęło się na Pomorzu i na Kurpiach, gdzie bursztyn wydobywany był z ziemi. Do obróbki używano noży, pił, świdrów, niekiedy tokarek; do szlifowania służył kawałek szkła, a na Kurpiach przystosowany do tego celu kołowrotek przędzalniczy.
Busłowe łapy
Inaczej „bocianie łapy”. Pieczywo obrzędowe wypiekane na Podlasiu z okazji święta Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, uznawane za dzień powrotu bocianów z ciepłych krajów i zwiastunów wiosny. Pieczone są z ciasta drożdżowego i kształtem przypominają rozcapierzone łapy bociany (busła). Wkładano je do gniazd bocianich, aby zachęcić ptaki do pozostania w gospodarstwie, co miało zapewnić szczęście, dobrobyt i liczne potomstwo.
Byśki
Pieczywo obrzędowe w kształcie figurek przypominających zwierzęta gospodarskie m.in. konie, kaczki, kury, świnie oraz dzikie sarny i jelenie. Powszechnie wypiekane na Kurpiach w Nowy Rok i Święto Trzech Króli na pomyślność hodowli zwierząt oraz szczęście w Nowym Roku. Byśkami określa się także figurki woskowe składane na Święto Przemienienia Pańskiego.
Cebrzyk
Małe drewniane wiaderko z klepek służące do przenoszenia wody.
Cep
Narzędzie rolnicze – w postaci dwóch połączonych ze sobą kijów – służące do ręcznego młócenia zboża, czyli oddzielania ziaren od kłosów.
Ceramika siwa
Określenie na naczynia ceramiczne w kolorze grafitowo-czarnym, powstające w wyniku specjalnego procesu wypału tzw, redukcyjnego. Obecnie wytwarzane tylko na Podlasiu.
Cerkiew
Świątynia chrześcijańska obrządku wschodniego, czyli prawosławia i grekokatolicyzmu.
Cerkiew bojkowska
Drewniana świątynia chrześciańska obrządku wschodniego budowana przez Bojków (Górali ruskich).
Chałupa
Inaczej określana jako chata. Drewniany budynek mieszkalny na wsi. W Polsce istnieje kilka rodzajów chałup zależnych od zamożności mieszkańców oraz regionu budownictwa ludowego, np. chałupa kurpiowska, chyża lub dom przysłupowy.
Chałupa podcieniowa
Drewniany budynek mieszkalny na wsi z charakterystycznymi bocznymi zadaszeniami pozwalającymi na przebywanie i pracę przy domu podczas niepogody oraz wykonywanie prac poza domem, np. naprawianie sieci rybackich. Drewniany budynek mieszkalny ludu wiejskiego z charakterystycznymi bocznymi zadaszeniami pozwalającymi na przebywanie i pracę przy domu podczas niepogody oraz wykonywanie prac niewłaściwych w domu, np. naprawianie sieci rybackich. Wsparta na kolumnach podcień zwany jest wystawką.
Chałupnictwo
Nakładcza praca zarobkowa wykonywana w domu jako dodatkowe źródło dochodu. Osoba zajmująca się taką pracą nazywana była chałupnikiem.
Chamełka
Damskie nakrycie głowy w stroju biłgorajskim. Obręcz obciągnięta koronką nadająca okrągłego kształtu czepcowi kobiecemu.
Checz
Chałupa kaszubska. Wyraz pochodzący z języka kaszubskiego.
Chłop
Dawniej też cham, mieszkaniec wsi stanu chłopskiego, służący szlachcie lub duchowieństwu, nieposiadający ziemi. Określenie to wyszło z użycia wraz z uwłaszczeniem (koniec XIX wieku), czyli procesem przekazania prawa własności do mienia (działki mieszkalnej oraz ziemi) oraz zniesieniem poddaństwa i odrabiania pańszczyzny (obowiązku pracy na rzecz właściciela ziemnskiego w zamian za użytkowanie pola uprawnego na potrzeby własnej rodziny). Od uwłaszczenia chłopów nazywano włościanami.
Chodzenie z kozą
Zwyczaj kolędniczy polegający na chodzeniu kolędników z osobą w przebraniu zwierzęcia udającego żywą kozę.
Chomąto
Część uprzęży pociągowej, którą nakłada się na szyję i kark najczęściej konia, w celu wykorzystania jego siły do ciągnięcia wozu lub narzędzi rolniczych.
Chusta kamelowa
Element damskiego stroju łęczyckiego. Chusta wykonana z wełny wielbłąda (stąd nazwa – z angielskiego camel to wielbłąd).
Cierlica
Narzędzie do obróbki roślin włóknistych służące do oddzielania paździerzy od włókna. Patrz międlica.
Ciesak
Cieślica, narzędzie służące do ociosywania pni drzew w celu przygotowania drewna do dalszej obróbki.
Ciesielstwo
Rzemiosło polegające na obróbce drewna przy użyciu narzędzi ciesielskich i umiejętności konstruowania budynków mieszkalnych, gospodarczych i przemysłowych, np. młynów. Fachowiec zajmujący się tym rzemiosłem nazywany był cieślą.
Ciosno
Znamię bartne w postaci nacięcia na korze drzewa w celu oznaczenia swojej własności. Związane z bartnictwem, czyli hodowlą pszczół w lasach.
Cucha
Męskie okrycie wierzchnie w stroju górali podhalańskich z białego lub ciemnego sukna. Zarzucana na plecy i noszona bez wkładania rąk do rękawów, zdobiona haftem.
Cymbalista
Muzyk ludowy grający pałeczkami na cymbałach, czyli instrumencie strunowym.
Cymbały
Instrument muzyczny zbudowany z drewnianego pudła rezonansowego, na którym rozpięte jest od kilkunastu do ponad dwudziestu strun. Dźwięki wydobywa się, uderzając drewnianymi pałeczkami (paletkami) w struny.
Cypek z kacurem
Dawny, tradycyjny tiulowy czepiec noszony przez mężatki w stroju kurpiowskim Puszczy Białej. Kacur to ozdobny płat tiulu przyszyty z tyłu czepka.
Czamara
Męskie okrycie wierzchnie pochodzenia węgierskiego. Płaszcz sięgający do bioder lub pół uda, popularny element stroju mieszczańskiego oraz niektórych strojów ludowych.
Czapka maciejówka
Męskie nakrycie głowy noszone przez włościan oraz mniej zamożnych mieszkańców miast. Czapka z krótkim daszkiem i niskim, okrągłym denkiem noszona do stroju codziennego, a w XX wieku także odświętnego. Największym wielbicielem tego nakrycia głowy był Marszałek Polski Józef Piłsudski, który nosił ją do munduru, pomimo obowiązywania wojskowej rogatywki jako czapki mundurowej.
Czeburek
Pieróg z mięsem mielonym zarejestrowany jako danie tradycyjne z województwa lubelskiego.
Czepiec z brodą
Rodzaj nakrycia głowy mężatek w odświętnym stroju dolnośląskim. Czepiec ma kształt prostokątny i szczelnie okrywa całą głowę; na ogół wykony jest z drogich materiałów. Do bocznych krawędzi doszyta jest szeroka i usztywniona koronka, tzw. broda, okalająca twarz.
Czworaki
Wiejski, parterowy budynek złożony z czterech mieszkań w jednym ciągu, każde z osobnym wejściem. Element zabudowy folwarcznej. W czworakach mieszkali pracownicy folwarku wraz z rodzinami.
Dach dwuspadowy
Jedna z najprostszych konstrukcji dachowych, uzyskana poprzez ustawienie względem siebie dwóch pochyłych płaszczyzn (połaci) dachowych; kształt i ułożenie płaszczyzn mogą być symetryczne lub asymetryczne. Krawędź dachu stanowiąca połączenie obu płaszczyzn dachu nazywana jest kalenicą. Taka konstrukcja powoduje budowę trójkątnych ścian bocznych na wysokości poddasza, nazywanych „szczytami”.
Dach mansardowy
Dwu- lub czterospadowy dach łamany, w którym każda z połaci podzielona jest na dwie części: górną o większym, dolną o mniejszym kącie nachylenia. Taka konstrukcja zwiększa przestrzeń użytkową poddasza.
Dach naczółkowy
Dach uzyskany poprzez wyodrębnienie trójkątnej połaci dachowej kosztem górnej partii ściany szczytowej.
Dach polski
Rodzaj dachu łamanego uskokowego; jest to dach czterospadowy, w którym każda z połaci dzieli się na 2 części, górną i dolną o takich samych, albo bardzo podobnych kątach nachylenia, ale oddzielonych od siebie uskokiem (niską ścianką). Stosowany głównie w XVII- wiecznej polskiej architekturze dworów ziemiańskich, karczm i niektórych budynków sakralnych.
Dach przyczółkowy
Rodzaj dachu dwuspadowego, w szczycie którego występuje dodatkowo szeroki okap.
Darcie pierza
Tradycyjnie czynność zaliczana do prac kobiecych, polegająca na oddzielaniu gęsiego pierza i puchu od twardych stosin piór w celu przygotowania wsadu do pierzyn i poduch. Była to praca wykonywana najczęściej grupowo, wieczorem w okresie zimowym, a spotkania te (określane m.in. jako pierzawki, szkubaczki) były okazją do dzielenia się opowieściami, wiedzą, doświadczeniami, kończącą się zabawą z muzyką.
Diabelskie skrzypce
Instrument muzyczny używany na Kaszubach i na Warmii kształtem przypominający kontrabas. Na górze instrumentu znajduje się głowa symbolizująca diabła. Instrument służy do czynienia rytualnego hałasu, którego zadaniem było uchronić siedziby ludzkie przed działaniem złych mocy. Obecnie instrument używany jest podczas występów kapel ludowych.
Ekonom
Urzędnik dworski lub pracownik folwarku odpowiedzialny za zarządzanie majątkiem właściciela.
Emaus
Krakowski odpust, który odbywa się co roku w Poniedziałek Wielkanocny na Zwierzyńcu.
Etymologia ludowa
Zestawianie ze sobą wyrazów o podobnej wymowie, jako pochodzących od siebie lub doszukiwanie się pochodzenia wyrazów od zestawiania ze sobą kilku krótszych w jeden, np. Częstochowa od „często się chowa”.
Felczer
Nieistniejący już zawód medyczny, który uprawniał m.in. do diagnozowania i leczenia chorób, wykonywania prostych zabiegów niezbędnych do ratowania życia, stwierdzania zgonów. Od 1 stycznia 2022 r. w Polsce nie wydaje się uprawnień felczerskich.
Feretron
Związany z kultem z Kościele rzymskokatolickim - dwustronnie malowany obraz, figura lub ołtarzyk noszony podczas procesji na mocowanych po bokach drążkach.
Filc
Materiał uzyskiwany w procesie tworzenia zbitej masy z wełny. Używany m.in. do produkcji odzieży, obuwia, kapeluszy, toreb.
Flisactwo
Całoroczne zajęcie związane z obsługą żeglugi śródlądowej polegającej na transporcie towarów i ludzi rzekami i kanałami oraz pracami portowymi. Fachowiec trudniący się tym zajęciem to flisak.
Folwark
Gospodarstwo rolne oparte na pracy przymusowej chłopów – pańszczyzny, a po jej zniesieniu pracowników najemnych. Właścicielami folwarków byli królowie, magnaci i pozostała szlachta, należały one też do dóbr kościelnych i klasztornych.
Furmanka
Kołowy pojazd zaprzęgowy używany głównie do transportu płodów rolnych oraz ludzi.
Gaik
Gałąź przystrojona wstążkami, element święta powitania wiosny polegającego na obchodzeniu wsi z bukietami ozdobionych roślin.
Galanda
Damskie nakrycie głowy w formie wianka. Noszone przez panny na Śląsku, wykonane z metalowej obręczy, w którą wplatane były sztuczne kwiaty, owoce i inne drobne przedmioty.
Gamerka
Męskie nakrycie głowy noszone do sukmany i nazywane czapką na cztery powiaty lub strony świata. Na czterech rogach miała naszyte kolorowe chwosty. Gamerka jest charakterystyczną czapką stroju biłgorajskiego.
Garkotłuk
Dawny zwyczaj polegający na tłuczeniu garnków w dniu, w którym wypadała połowa Wielkiego Postu.
Garncarstwo
Rzemiosło zajmujące się wyrobem szerokiego asortymentu naczyń ceramicznych.
Garstka
Ostatnia kępka/garstka zboża, która pozostawała niezżęta i przyozdobiona, pozostawiana na polu, związana ze zwyczajem zakończenia żniw popularnym w całym kraju. W różnych częściach Polski określana jako pępek, perepełka, przepiórka, broda, koza, wiązka, wiązanka.
Gbur
Zamożny rolnik z Pomorza, obecnie określenie osoby nieuprzejmej.
Gieleta
Drewniane naczynie pasterskie, służące do dojenia owiec i używane w procesie produkcji sera.
Glinianka
Zbiornik wodny powstały po wyrobisku gliny (kopalni gliny).
Gmina
Terytorium administracyjne złożone z kilku sołectw lub obejmujące małe miasto. Gminie przewodzi wójt. Miastom na prawach gminy przewodzą burmistrzowie (w małych) lub prezydenci (w większych i tych na prawach powiatu).
Godło
Znak graficzny symbolizujący kogoś lub jakąś grupę ludzi. W Polsce słowem godło zastępuje się prawidłową nazwę heraldyczną dla herbu państwowego.
Gody (Godne Święta)
Dawne określenie Bożego Narodzenia.
Gont
Rodzaj drewnianego pokrycia dachowego złożonego z małych deseczek, układanych rzędami.
Gorset
Element kobiecego ubioru, rodzaj dopasowanej kamizelki sięgającej do pasa, noszonej na koszulę i zawsze zapinanej z przodu. Krój, wykorzystane materiały i sposób zdobienia zależały od regionu i zamożności właścicielki. Z czasem gorsety zaczęto przyszywać do spódnic, tworząc suknie.
Gościniec
Dawniej: droga. Zobacz też – Karczma i Trakt.
Gręplowanie
Czesanie, rozluźnianie i oczyszczanie włókien, takich jak wełna, bawełna czy len. Gręplarnia to urządzeń mechaniczne wyposażone w zestaw kolczastych wałków przez które przepuszczano wełnę.
Gromada
Dawne określenie zbiorowości całej wsi.
Gromnica
Świeca poświęcona w Dniu Matki Boskiej Gromnicznej, 2 lutego, którą zapalano także w czasie chrztu, pierwszej komunii oraz w czasie pogrzebu właściciela. Kiedyś wierzono, że palenie gromnicy podczas burzy uchroni dom przed pożarem od pioruna.
Gród
Siedziba dawnych władz w czasach przedchrześcijańskich i we wczesnym średniowieczu.
Gumno
Przestrzeń pomiędzy polem a stodołą. Miejsce składowania obornika oraz załatwiania potrzeb fizjologicznych w czasach, gdy nie budowano tzw. wychodków (dawnych ubikacji).
Gurmana
Sukmana męska obecna między innymi w stroju Lachów Sądeckich.
Gusła
Dawne praktyki magiczne Słowian, które przetrwały w formie reliktowej do dnia dzisiejszego.
Guślarz
Czarownik odprawiający gusła, zdolny do poznawania przyszłości poprzez wróżby.
Gwara
Lokalna wersja mowy w danym języku. W Polsce mamy liczne dialekty, które dzielą się jeszcze na lokalne gwary, np. w dialekcie mazowieckim mamy gwarę kurpiowską.
Gwiozda
Wycinanka łowicka o okrągłym kształcie i bogatych, wielokolorowych zdobieniach.
Haft
Metoda ozdabiania tkanin i innych podłoży (skóra, filc) poprzez wyszywanie na nich jednobarwnych lub wielobarwnych wzorów przy pomocy igły, nici i niekiedy innych ozdób (np. koralików, cekinów). Wyróżnia się 4 podstawowe rodzaje haftu: haft płaski, haft ażurowy i haft nakładany. Do uzyskania wzorów wykorzystuje się szereg różnych ściegów, dzięki czemu wyróżnia się kolejne rodzaje haftu w ramach tych 4 grup, np. haft krzyżykowy, haft kładziony, haft richelieu, aplikacja nieprzeświecająca. Obecnie obok haftu ręcznego wykonuje się także haft za pomocą maszyn do szycia.
Hala
Górska łąka nadająca się na pastwisko i wykorzystywana do sezonowego wypasu owiec. Termin ten powszechny jest w całych Karpatach polskich. W Tatrach hale należały do konkretnych właścicieli lub grup, co niekiedy odzwierciedlone jest w nazewnictwie (np. Hala Gąsienicowa).
Heklowanie
Gwarowe określenie szydełkowania stosowane m.in. na Górnym Śląsku i Śląsku Cieszyńskim.
Herb
Graficzny znak rozpoznawczy wyróżniający daną grupę czy formację (np. ród, cech kupiecki, formację wojskową, monarchię, państwo) wywodzący się ze średniowiecznej praktyki stosowania rycerskich rozpoznawczych znaków bojowych. Przedstawiany zawsze na tarczy. Niekiedy terminy "herb" i "godło" używane są zamiennie, jednak "godło" jest pojęciem węższym i stanowi tylko element herbu. Godłem Polski jest Orzeł Biały wywodzący się z godła pierwszej dynastii panującej Piastów, natomiast herbem jest Orzeł Biały na tle czerwonej tarczy.
Herody
Nazwa widowiska bożonarodzeniowego, którego główną postacią jest król Herod, a także nazwa grupy wędrownych aktorów, którzy odwiedzali kolejne domy, prezentując widowisko. Wystawiane było w okresie od dnia św. Szczepana (26 grudnia) do święta Trzech Króli (6 stycznia), niekiedy nawet do końca okresu bożonarodzeniowego (święto Matki Boskiej Gromnicznej, 2 lutego). Każda grupa przedstawiała własną wersję przedstawienia, przebiegało ono jednak zawsze z wykorzystaniem zwyczajowych postaci (Heroda i jego żony Herodiady, królewskich żołnierzy i dygnitarzy, wędrownego dziada, śmierci, Żyda, anioła, diabła, grabarza) i według ustalonego schematu; fabuła opowiadała o narodzinach Jezusa Chrystusa, gniewie i zazdrości Heroda, dokonanej na jego rozkaz rzezi niemowląt i karze śmierci i piekła, jaka na niego spadła za niegodziwość.
Hoczki
Metalowe spinki (w droższych wersjach srebrne lub pozłacane) stanowiące element zestawu biżuterii cieszyńskiej, przytwierdzane w parach (po lewej i po prawej stronie) do brzegów stanika przyszytego do spódnicy – tzw. żywotka. Wykonywane technikami odlewniczą i filigranu. Hoczki mają nierzadko kształt zbliżony do liścia – wykonuje się je często z wykorzystaniem motywów roślinnych, ale mogą także przybierać kształty i wykorzystywać motywy zwierzęce, heraldyczne, antropomorficzne. Hoczki filigranowe zdobione są spiralnymi motywami geometrycznymi. Jeden z brzegów hoczków zawsze posiada kółka, przez które przewlekano tasiemkę lub łańcuszek, łącząc oba przody żywotka. Obecnie kółka nie służą na ogół funkcji praktycznej, a jedynie ozdobnej. Liczba hoczków świadczyła o zamożności kobiety.
Hodowla
Planowa opieka nad wzrostem i rozwojem zwierząt na potrzeby własne i w celu uzyskania korzyści ekonomicznych.
Holender (wiatrak)
Wynaleziony w Holandii typ wiatraka, którego górna część z zamontowanym śmigłem jest ruchoma – możliwa do obrócenia w zależności od kierunku wiania wiatru. Rozwiązanie pozwalało na zmianę ustawienia śmigła i dostosowania go do panujących warunków atmosferycznych.
Horror vacui
Z łac. 'lęk przed pustką' – często stosowana w sztuce ludowej zasada, w myśl której unikano pozostawiania powierzchni niewypełnionej motywami zdobniczymi.
Ikona
Obraz świętych patronów wschodnich obrządków chrześcijańskich. Proces tworzenia ikony określa się pisaniem a nie malowaniem.
Izba
Główne pomieszczenie w budynku mieszkalnym (chałupie).
Izba biała
Pomieszczenie reprezentacyjne służące w bogatej chałupie jako sypialnia i miejsce podejmowania ważnych gości.
Izba czarna
Pomieszczenie, w którym znajdowała się kuchnia z piecem, służące do wykonywania codziennych czynności. Nazwa "czarna" pochodzi od sadzy i dymu wytwarzanego przez palenisko pieca.
Jantar
Dawna nazwa bursztynu.
Jarmark
Miejsce, gdzie sprzedaż i kupno towarów odbywa się w stałych terminach. Od czasów średniowiecza forma wolnego handlu. W Polsce jarmarki organizowane były od XIII w. w konkretnych miejscowościach i w określonych terminach, często w dniach świąt kościelnych. Jarmark był miejscem skupu towarów eksportowanych na zachód Europy (zboże, len, futra, potaż), skąd z kolei przywożono przyprawy, tkaniny, wina, przedmioty luksusowe. Do słynnych polskich miejscowości, gdzie organizowano jarmarki, należały początkowo Gdańsk i Wrocław, następnie zaczęły pojawiać się wielu innych większych i mniejszych miejscowościach (Kraków, Przeworsk, Lwów, Płock, Toruń, Sandomierz, Kazimierz Dolny i inne).
Jaz rybacki
Przegroda spiętrzająca wodę w płytkich górskich potokach w formie kamiennego murka lub plecionego płotka. Jej zadaniem było kierowanie ryb do miejsca, w którym zastawione były przez rybaków pułapki.
Jidysz
Język Żydów środkowoeuropejskich łączący słowa niemieckie, aramejskie, hebrajskie i pochodzące z języków słowiańskich.
Juhas (Wałach)
Młody pomocnik pasterza w Tatrach i Beskidach.
Kabat
Rodzaj dawnego męskiego płaszcza.
Kaftan
Rodzaj okrycia wierzchniego.
Kaganek
Naczynie wypełnione tłuszczem służące do oświetlania pomieszczenia lub drogi.
Kalenica
Szczytowa belka dachowa, którą kończą się krokwie.
Kałamarz
Zbiornik na atrament, w którym maczano pióro lub uzupełniano pióro wieczne.
Kamieniarstwo
Rzemiosło zajmujące się obróbką kamienia do celów budowlanych i artystycznych.
Kap
Czepiec, żeńskie nakrycie głowy noszone przez mężatki.
Kapela
Zespół muzyków grających wspólnie do tańca zgromadzonej publiczności.
Karczma
Budynek użyteczności publicznej, w którym nocowano przyjezdnych, zajmowano się końmi, podawano posiłki i napoje a gromada wiejska odbywała spotkania. W karczmach wyprawiano także przyjęcia, w tym wesela i stypy.
Lalki (wycinanka)
Typ wycinanki ludowej w kształcie papierowej taśmy przedstawiającej powielone i połączone ze sobą, symetryczne postacie kobiece, którym często towarzyszą koguty. Zdarzają się także postacie pojedyncze. Wykonywane najczęściej w regionie kołbielskim, ale też w sieradzkim i opoczyńskim.
Lampa naftowa
Rodzaj lampy wynalezionej przez polskiego farmaceutę Ignacego Łukasiewicza, w której jako paliwo wykorzystał on naftę wydestylowaną z ropy naftowej (przez polskiego chemika Filipa Waltera). Lampa naftowa okazała się wydajniejsza i tańsza w użyciu od stosowanych świec, lamp gazowych i olejnych. Konstrukcja opiera się na zbiorniku, w którym zanurzony jest knot. Wyjście knota (palnik) przykryte jest szklanym naczyniem umożliwiającym uchodzenie oparów ze spalania knota.
Lany poniedziałek
Drugi dzień Świąt Wielkanocy, Poniedziałek Wielkanocny, w którym zgodnie ze zwyczajem odbywa się oblewanie życiodajną wodą (tzw. śmigus-dyngus), na pomyślność wiosennego wzrostu roślin oraz życiodajnych sił dla ludzi i roślin. Dawniej „śmigusem” mokrym, określano oblewanie wodą panien a suchym - smaganie ich witkami brzozowymi na szczęście i pomyślność.
Leluja
Typ wycinanki z regionu Kurpi Zielonych w kształcie symetrycznego drzewka z ptakami; wykonywana z jednego kawałka papieru.
Lemiesz
Dolna, metalowa, zaostrzona i pracująca część pługa służąca do spulchniania gleby i odkładania jej części (skiby) na odkładnicę (dolną część pługa służącą do odwracania i odkładania rozoranej ziemi).
Leziwo
Sprzęt wykonany z grubego sznura i deseczki do siedzenia, służący bartnikom do wspinania się na drzewo do barci i wykonywanie prac.
Ligawka
Używany na Podlasiu, Mazowszu i Lubelszczyźnie drewniany dęty pasterski instrument sygnałowy w kształcie długiego (ponad 1 m), lekko zakrzywionego ku górze rogu. Używany także do „otrąbienia Adwentu”, czyli wzywania ludzi na roraty (poranną mszę adwentową).
Lira korbowa
Instrument strunowy smyczkowy, przypominający pozbawioną gryfu gitarę, w którym za smyczek służy niewielkie koło smyczkowe, wprawiane w ruch przez muzyka.
Lirnik
Muzyk grający na lirze. Był nim m.in. legendarny wieszcz Wernyhora, zobrazowany przez Jana Matejkę.
Lotanie z klekotami
Wielkopolska tradycja związana z obchodami Triduum Paschalnego, kultywowana obecnie zwłaszcza w Dolsku (Wielki Czwartek) i w Bukówcu Górnym (Wielki Piątek, Wielka Sobota). Dzieci wychodzą na ulice miejscowości, hałasując drewnianymi kołatkami, które w tym czasie w kościołach zastępują dzwony. Zwyczaj hałasowania przez chłopców kołatkami w okresie Triduum Paschalnego był niegdyś powszechny w całej Polsce.
Lutnik
Rzemieślnik zajmujący się budową instrumentów strunowych.
Łan
Jednostka miary pola.
Łańcuchówka
Rodzaj zabudowy wsi. Zabudowa ciągnęła się po obu stronach drogi biegnącej dnem doliny. Za każdym gospodarstwem na stokach doliny ciągnęły się indywidualne pola.
Ława
Prosty drewniany mebel służący do siedzenia. W chłopskich chałupach ławy służyły także do spania.
Łuba drzewna, łub
Darte pasy drewna służące do wyplatania koszy i pudeł. Obecnie stosowany powszechnie do produkcji łubianek na owoce sezonowe, np. truskawki.
Łuczywo
Kawałek drewna smolnego służący do oświetlania wnętrza w zastępstwie dzisiejszej latarki. Łuczywa były w użyciu do połowy XX w.
Łyżnik
Drewniana, rzeźbiona półka służąca do wieszania łyżek. Element wyposażenia chałup wiejskich w różnych regionach kraju. Najbardzie zdobne są łyżniki podhalańskie, będące też przedmiotem narzeczeńskich darów.
Magiel
Urządzenie służące do prasowania dużych tkanina (pościeli, obrusów), działające na zasadzie współpracujących ze sobą walców, pomiędzy którymi przepuszczana jest tkanina. Może być też stosowany do wyciskania nadmiaru wody z wypranego materiału.
Magierka
Męska czapka noszona zarówno latem, jak i zimą do wielu strojów ludowych, np. krakowskiego, pogórzańskiego, zamojskiego, rzeszowskiego. Jest to czapka dwuwarstwowa z wełny lub z innego materiału, przypominająca kształtem grzyb lub walec.
Maik (Gaik, Nowe Latko)
Zielona gałąź przybrana papierowymi ozdobami i wydmuszkami jaj, wznoszona przez dziewczęta do wsi i obnoszona od domu do domu po rytualnym zniszczeniu Marzanny – symbolu zimy i śmierci. Celem obrzędu było wprowadzenie do wsi wiosny i życia. Obchodom z maikiem towarzyszyły okolicznościowe śpiewy. W podzięce za wizytę z maikiem dziewczęta dostawały przysmaki, drobne pieniądze, jajka.
Makatka
W polskiej kulturze tradycyjnej niewielka, haftowana najczęściej jednym kolorem nici tkanina przedstawiająca scenkę z życia domu, lub owoce, warzywa, kwiaty, opatrzona wesołym, inspirującym porzekadłem, np. „Kto rano wstaje, temu Pan Bóg daje” lub „Dobra gospodyni dom wesołym czyni”. Makatki wykorzystuje się do ozdoby ścian lub mebli.
Malarstwo na szkle
Technika nanoszenia obrazu farbą (olejną, temperą) pod warstwą szkła ramy obrazu w kolejności odwrotnej, niż w przypadku malarstwa na podłożach takich jak drewno czy płótno. W twórczości ludowej dominuje tematyka sakralna.
Maselnica
Wysokie drewniane narzędzie klepkowe w kształcie walca, do którego wkładano tłuczek, służące do ręcznego, domowego wyrobu masła ze śmietany. Istniały też maselnice w kształcie poziomych i pionowych beczek.
Maszoperia
Na Kaszubach określenie zespołu (niderl. maatschappij – towarzystwo, spółka) rybaków prowadzących wspólnie połów morski. Termin ten funkcjonuje od średniowiecza.
Matuszka
Termin stosowany najczęściej w odniesieniu do żony duchownego w kościołach wschodnich.
Mazur
Jeden z pięciu narodowych tańców polskich oraz utwory muzyczne do tego tańca. Lekki i dynamiczny, uznawany był za kwintesencję polskiej duszy. Szczególną popularność na dworach szlacheckich zyskał w XIX w.
Mazurzenie
Cecha wielu dialektów języka polskiego (na Mazowszu, na Mazurach, w części Małopolski, na północnym Śląsku i w Wielkopolsce), w których spółgłoski [š], [ž], [č], [dż] zastępowane są odpowiednio przez [s], [z], [c], [dz], np. czapka – capka, żona - zona. Co istotne, w wyrazach pisanych przez [rz] mazurzenie nie zachodzi i słowa te wymawiane są jak w języku ogólnopolskim („rzeka”, a nie „zeka”).
Meblarstwo
Rzemiosło polegające na projektowaniu i wykonywaniu mebli.
Meczet
Muzułmańska świątynia. Nie ma określonego kształtu, choć czeto spotykane są meczety przykryte kopułą i posiadające co najmniej jedną wieżę – „minaret”. Zgodnie z prawem muzułmańskim ziemia, na której stanął meczet, staje się święta i nie może być później wykorzystana do celów i budynków świeckich.
Melioracja
Kontrolowane osuszanie i nawadnianie gruntów w celu zwiększenia żyzności gleby. W melioracji specjalizowali się osadnicy z Fryzji i Niderlandów, zwani Olendrami lub Olędrami, którzy od XVI w. osiedlali się w Polsce.
Miech
Urządzenie do tłoczenia skoncentrowanego strumienia powietrza. Skonstruowany z wora przymocowanego do twardych powierzchni i zaopatrzonego w dwa otwory – wlotowy i wylotowy. Służy m.in. w kowalstwie do podsycania ognia.
Miedza
Pas niezaoranej, nieuprawianej ziemi stanowiący granicę między polami.
Międlenie
Jedna z pierwszych faz obróbki roślin włóknistych (lnu, konopi) w celu pozyskania włókien. Polega na łamaniu i kruszeniu łodyg w celu wydobycia z nich łyka. Drewniane narzędzie do ręcznego międlenia to lub międlica lub cierlica.
Międlica
Drewniane narzędzie służące do ręcznego łamania łodyg roślin włóknistych w celu pozyskania włókien. Narzędzie działa na zasadzie nożyc, składa się z 2 desek, z których górna wpasowuje się w dolną, łamiąc włożone pomiędzy nie łodygi.
Miodarka
Wirówka służąca do odwirowywania miodu z plastrów. Kształtem przypomina beczkę, z zamontowaną na górze korbą. Odwirowany z plastrów miód gromadzi się na dnie urządzenia i wydobywany jest za pomocą kranika.
Mizar
Cmentarz muzułmański, sytuowany przeważnie na wzniesieniach i organizowany zgodnie z zasadami Islamu.
Młocka (Młócka)
Oddzielanie ziaren i nasion od łodygi poprzez uderzanie ich cepem lub maszynowo z zastosowaniem młockarni.
Młockarnia
Maszyna mechaniczna służąca do młócenia zboża i innych roślin, np. strączkowych – oddzielania ziaren i nasion od reszty rośliny.
Młyn
Budynek z urządzeniami do mielenia i przerabiania zboża na mąkę i kaszę.
Modrak
Gwarowa nazwa chabra bławatka, stosowana m.in. w gwarze poznańskiej, na Kaszubach i na Kociewiu.
Muca
Futrzana, zimowa czapka z nausznikami, element kaszubskiego stroju męskiego.
Myśliwstwo
Umiejętność polowania na dziko żyjące zwierzęta w celu pozyskania mięsa, poroża, skór. W zakres tej umiejętności tropienie, wabienie i odstrzał.
Nawłoki
Sznurek do wiązania kierpców (butów góralskich) do nogi.
Niedziela Palmowa
Chrześcijańskie święto obchodzone 7 dni przed Wielkanocą na pamiątkę wjazdu Chrystusa do Jerozolimy, rozpoczynające Wielki Tydzień. Towarzyszą mu liczne zwyczaje, w tym procesje oraz święcenie palm wielkanocnych.
Niwa (Pole)
Ziemia uprawna będąca czyjąś własnością.
Noc Kupały (Kupalnocka)
Słowiańskie święto przesilenia letniego, polegające na celebracji początku lata. Wraz z chrystianizacją połączone w jedno z obchodami Święta Jana Chrzciciela.
Noc Świętojańska
Najkrótsza noc w roku, związana kiedyś ze zwyczajami matrymonialnymi, np. puszczaniem wianków na wodę, tańcami, skakakaniem przez ognisko.
Nowe latko (wypiek)
Tradycyjne pieczywo noworoczne wypiekane w postaci krążka, na którego szczycie klejono z ciasta postacie. Zwyczaj jego wypiekania był powszechny na Kurpiach, Podlasiu i Mazurach.
Obejście
Ogrodzony zespół budynków mieszkalnych i gospodarskich wraz z podwórzem, typowy dla polskiej zabudowy wiejskiej.
Oberek
Trójmiarowy taniec ludowy i jeden z pięciu polskich tańców narodowych. Jest to tańczony w parach szybki taniec obrotowy. Jego nazwa pochodzi od „obertania”, czyli obracania.
Obora
Budynek gospodarski w zagrodzie, przeznaczony dla bydła.
Obyczaj
Sposób zachowania określony tradycją i normami społecznymi; jego złamanie oznacza negatywne konsekwencje społeczne dla osoby, która się tego dopuściła. Przykładem obyczaju w polskiej kulturze jest np. darzenie szacunkiem chleba lub zachowanie ciszy i powagi na cmentarzu.
Oczepiny
Obrzęd weselny, podczas którego zdejmuje się nowej mężatce z głowy ozdobę, którą miała założoną podczas ślubu i zastępuje się ją czepcem (stąd nazwa obrzędu), przysługującym mężatkom i symbolizującym stan małżeński. W zależności od regionu obowiązywał określony przebieg oczepin i związane z nim zwyczaje.
Odpust
W Kościele Rzymskokatolickim uroczyste obchody dnia patrona, pod którego wezwaniem jest kościół parafialny. Zgodnie z nauką Kościoła biorący udział w uroczystości wierni mogą uzyskać odpust zupełny (darowanie przez Boga kary doczesnej za odpuszczone grzechy). Obchody religijne są w ten dzień bardziej okazałe, kościoły są szczególnie przyozdobione, organizowane są procesje. W wielu parafiach organizowane są w ten dzień także kramy z zabawkami i słodyczami, a także inne atrakcje dla dzieci (np. wesołe miasteczko).
Odrobek
Odpracowanie długów lub zobowiązań, np. pracą na polu wierzyciela.
Oklejanka
Typ jaja wielkanocnego zdobionego poprzez oklejenie go ozdobnymi elementami. W regionie łowickim używa się do tego wielobarwnych wycinanek; na Kurpiach Białych występują jaja oklejone ułożonym w fale rdzeniem sitowia i kolorowymi wełnianymi nitkami.
Okolnica
Typ zabudowy wiejskiej, w którym budynki rozlokowane są wokół centralnego placu, z prowadzącymi do niego jednej lub dwiema drogami. Przykładem jest m.in. wieś Chorzewo w woj. wielkopolskim.
Okół, Okólnik
Typ zagrody, w której budynki są ustawione w taki sposób, że tworzą wewnętrzny dziedziniec.
Olender
Szybki, obrotowy taniec tańczony w parach na Kurpiach Zielonych. Cechuje się płynnym ruchem, wymachami rąk i rytmicznym przytupywaniem.
Oleodruk
Wielobarwna, wielokrotnie powielana reprodukcja obrazu wykonana na papierze lub płótnie techniką oleografii lub chromolitografii, powleczona lśniącą warstwą i imitująca obraz olejny. Stały się popularne pod koniec XIX w. dzięki niskiej cenie i dużej dostępności. W wiejskich domach dominowały oleodruki o tematyce religijnej.
Omasta
Tłuszcz dodawany do jedzenia w celu ułatwienia spożycia suchych potraw i wzmocnienia walorów smakowych. Może to być masło czy smalec często z dodatkiem skwarków.
Onuce
Podłużne kawałki materiału służące do owijania stóp przed włożeniem ich od butów, aby zapobiec otarciom. Powszechnie zastąpiły je skarpety, jednak są wciąż cenione i stosowane w ubiorze górników, jako lepsza alternatywa dla skarpet.
Opłatek
Cienki, niewielki, prostokątny, przaśny (bez użycia drożdży i soli) chleb z białej mąki i wody, wypiekany w żeliwnych formach z przedstawieniami scen religijnych, najczęściej związanych z narodzeniem Jezusa Chrystusa. Opłatkiem dzielą się (łamią się) w Polsce na początku wieczerzy wigilijnej, składając sobie życzenia pomyślności.
Orka
Praca polowa polegająca na otwieraniu, rozkruszaniu i odwróceniu wierzchniej warstwy gleby (roli) za pomocą pługa, przygotowując pole pod zasiew.
Oryl
Człowiek zajmujący się okresowo spławianiem drewna i innych towarów (zboża, płótna, wina) rzeką do nadmorskich portów. W przeciwieństwie do flisaków nie zajmowali się wyłącznie tym zawodem.
Osada
Miejsce długiego zamieszkania na terenie wiejskim przez grupę ludzi, zaopatrzone w przedmioty niezbędne tej grupie do funkcjonowania na odpowiednim dla niej poziomie. Wyróżnia się rodzajem zabudowy i zajęciami wykonywanymi przez mieszkańców (np. osada rybacka, młyńska).
Osadnictwo rozproszone
Wsie o dużej powierzchni, w których domy rozmieszczone są w stosunkowo regularnych, znacznych odstępach (ponad 100 m), spotykane m.in. na Kurpiach.
Osełka
Narzędzie służące do ręcznego ostrzenia metalowych narzędzi (np. kos, sierpów, noży) lub owalny kawałek masła, w którego składzie mogą pojawić się tłuszcze inne niż mleczne.
Osnowa
Nici zakładane do warsztatu tkackiego służące jako baza do tkania. W poprzek nitek osnowy wplatane są nitki wątku, tworząc np. charakterystyczną siatkę nici w splocie płóciennym. Nici osnowy zakładane są na ramę krosna jako baza do tkania.
Osod (redyk jesienny)
W Karpatach określenie stosowane niekiedy zamiennie z „redykiem jesiennym”, czyli powrotem zwierząt z hal górskich po kilkumiesięcznym wypasie. W niektórych miejscach określenie oznacza wyłącznie moment oddania owiec ich właścicielom.
Ostatki
Okres kończący karnawał, trwający od tłustego czwartku do wtorku przed Środą Popielcową, rozpoczynającą okres Wielkiego Postu. Zwany też zapustami, kusymi dniami.
Ość
Narzędzie kolne służące do połowu ryb (z różną liczbą zębów), osadzone na trzonku.
Ośnik
Narzędzie do strugania drewna. Jest to półkoliste lub proste ostrze zakończone po obu stronach uchwytami. Czynność wykonywana jest ruchem „do siebie”.
Owalnica
Typ wsi z głównym placem w kształcie wrzeciona, do którego prowadzić może wiele dróg. Wsie owalnicowe występują w Wielkopolsce, na Śląsku i na Pojezierzu Pomorskim.
Ożóg
Dawna, prostsza forma pogrzebacza, kij (często zakrzywiony) służący do poprawiania ognia w piecu chlebowym lub wybierania popiołu i żużlu z pieca kowalskiego. Ożogiem określa się także opalone drzewo lub palące się polano.
Pająk
Podsufitowa ozdoba chłopskiej chałupy, wykonana najczęściej ze słomy, grochu, bibułkowych kwiatów na wzór żyrandola. Z okazji świąt Wielkiejnocy i Bożego Narodzenia wymieniano je na nowe.
Palenisko
Część pieca, w której przebiega spalanie drewna lub węgla.
Palma wielkanocna
Rekwizyt obrzędowy Niedzieli Palmowej święcony na pamiątkę wjazdu Jezusa Chrystusa do Jerozolimy. W polskiej tradycji wykonana jest najczęściej z gałązek wierzby, zdobiona zimozielonymi roślinami, suszonymi i bibułkowymi kwiatami. Znana w całej Polsce. Posiada kilka wariantów lokalnych. Na szczególną uwagę zasługują kilkumetrowe palmy na procesji w Łysych na Kurpiach oraz Lipnicy Murowanej i Rabce w Małopolsce.
Paltrak
Rodzaj wiatraka - młyna napędzanego wiatrem. Cechą odróżniającą jest umieszczenie go na mechanizmie jezdnym w postaci metalowej szyny, po której można przestawiać cały wiatrak w kierunku pod wiatr, regulując jego pracę.
Pałac
Dom mieszkalny bogatej szlachty, magnaterii i duchowieństwa.
Pan feudalny
Właściciel ziemski z okresu przed uwłaszczeniem chłopów.
Pańszczyzna
Forma obowiązkowego świadczenia chłopów wobec panów feudalnych w postaci przymusowej pracy.
Parłaczka (Ryńczyk)
Tradycyjny kaszubski instrument ludowy. Rodzaj instrumentu perkusyjnego w postaci tarki, której pocieranie specjalnym patykiem wydobywa rytmiczne dźwięki o określonej amplitudzie.
Parobek
Dawne określenie pomocnika zatrudnionego do świadczenia usług w gospodarstwie rolnym.
Parzenica
Rodzaj sercowatego haftu góralskiego umieszczanego na portkach (spodniach).
Pasiak
Rodzaj tkaniny w kolorowe pionowe pasy charakterystycznej dla mazowieckich strojów ludowych, w szczególności stroju łowickiego.
Pasieka
Obszar/miejsce hodowli pszczół w ulach.
Pasterka
Uroczysta msza tradycyjnie odprawiana w Kościele katolickim o 24:00 w nocy z 24 na 25 grudnia (w Boże Narodzenie).
Pasterstwo
Nazwa zbiorcza zawodów związanych z hodowlą i wypasaniem zwierząt gospodarskich.
Pastwisko
Teren przeznaczony do wypasania zwierząt gospodarskich. Najczęściej są to ziemie niższej klasy na terenie o niekorzystnym ukształtowaniu dla mechanicznej uprawy roślin.
Pazdury
Ozdobne zwieńczenie szczytu dachu w postaci pionowej rzeźby na końcu wiatrownic lub łączeniu ostatnich krokwi.
Paździerz
Sucha skorupka obłupana w procesie międlenia z roślin włóknistych. Od paździerzy swoją nazwę wziął miesiąc październik, w czasie którego obróbka lnu trwała na terenie całej Polski.
Perebory
Rodzaj ornamentu tkackiego przypominający haft. Materiały te używane były do ozdabiania koszul, spódnic, obrusów i ręczników.
Piec
Centralny element systemu ogniowego chałupy lub kuźni. Konstrukcje pieców różniły się w zależności od przeznaczenia oraz miejsca pochodzenia.
Pielgrzymka
Zwyczaj/praktyka religijna podóżowania do miejsc kultu.
Piernikarstwo
Umiejętność wytwarzania pierników. W Polsce najpopularniejsze są pierniki toruńskie. Nazwa pochodzi od ciasta piernego wytwarzanego z dodatkiem pieprzu.
Pisanka
Jajo zdobione techniką batikową, polegającą na pisaniu wzorów woskiem na skorupce jajka i barwieniu. Nazwa ta przyjęła się jako określenie wszystkich jaj zdobionych na Wielkanoc.
Pisankarstwo
Zwyczaj i technika zdobienia jaj wielkanocnych. Dawniej było to zajęcie kobiece.
Piszczałka
Rodzaj prostego ludowego instrumentu dętego.
Piwnica
Pomieszczenie magazynowe budowane jako osobna podziemna konstrukcja w obejściu przydomowym. W II połowie XX w. piwnice zaczęły być powszechnie budowane pod budynkami lub jako element konstrukcji fundamentu budynku.
Plastyka obrzędowa
Wiejska twórczość plastyczna będąca częścią celebracji świąt kalendarza liturgicznego lub obrzędowego.
Plecionkarstwo
Umiejętność wytwarzania przedmiotów poprzez ich wyplatanie z materiałów naturalnych: słomy, wikliny i korzeni. Fachowiec wykonujący plecionki to plecionkarz lub koszykarz.
Płótno
Materiał tkacki wytworzony z surowców pochodzenia roślinnego ( lnu i konopii) wg splotu płóciennego.
Pług
Narzędzie rolnicze, służące do orania ziemi, czyli odwracania, kruszenia i spulchniania gleby. Składa się z kilku elementów, znanych jest kilka odmian konstrukcyjnych.
Podcienie
Zewnętrzna część domu mieszkalnego lub budynku gospodarczego umożliwiająca przebywanie i pracę na zewnątrz pomieszczenia, jednocześnie będąc chronionym przed czynnikami atmosferycznymi.
Podkoziołek
Zabawa karnawałowa z Wielkopolski i Kujaw odbywająca się w ostatni dzień przed Wielkim Postem. Polega na składaniu symbolicznych datków przed figurką kozła a następnie tańcami i symbolicznym "wykupem".
Podkurzacz
Narzędzie do odymiania pszczół, czynności niezbędnej do pracy przy ulach w celu uspokajania roju pszczelego.
Podłaźniczka
Tradycyjna ozdoba bożonarodzeniowa, będąca prekursorem choinki, mająca postać gałęzi drzewa iglastego podwieszonych pod sufitem i ozdabianych suszonymi owocami, orzechami i drobnymi kolorowymi ozdobami z papieru.
Podpłomyk
Wypiek z mąki i wody sprawdzający gotowość pieca chlebowego do wypieku pieczywa. Do podpłomyków zaczęto dodawać dodatki i przyprawy tworząc z nich odrębną potrawę przypominającą włoską pizzę.
Pogranicze
Obszar przejściowy pomiędzy państwami i/lub regionami. Obszar pograniczny to jednostka administracyjna, w której obowiązują odrębne prawa.
Polanie
Historyczne plemię słowiańskie zamieszkujące tereny dzisiejszej Wielkopolski.
Polepa
Mieszanka gliny, trocin i słomy którą pokrywano podłogi w domach oraz klepiska w stodołach.
Polka (taniec)
Popularny taniec ludowy znany i tańczony w całej Polsce. Taniec powstał w Czechach na początku XIX w.
Polonez
Polski taniec narodowy zapoczątkowany przez szlachtę i ziemiaństwo. Znany w całej Polsce, obecnie tańczony na rozpoczęciu studniówki – balu przedmaturalnego w szkołach średnich. Polonezem nazwano też polski samochód osobowy produkowany w warszawskiej Fabryce Samochodów Osobowych w latach 1978–2002.
Popielec
Środa popielcowa, pierwszy dzień Wielkiego Postu w Kościele Rzymskokatolickim. Zwyczajowo wiernym posypuje się w kościele głowy popiołem na znak pokuty i przemijania życia.
Porzekadło
Krótkie, jednozdaniowe powiedzenie ludowe przekazujące mądrość ludową. Np. "Żarło, żarło i przestało".
Posag
Majątek wnoszony przez żonę w momencie zawarcia małżeństwa.
Post
Religijny zakaz spożywania określonych produktów spożywczych we wskazanym czasie.
Postnik/Pośnik
Posiłek spożywany podczas postu, np. pozbawiony mięsa i/lub nabiału.
Postoły
(Inaczej, łapcie lub kurpsie). Rodzaj obuwia do poruszania się zwłaszcza po terenie bagnistym (Polesie, Kurpie), wyplatanego z łyka drzew liściastych (lipy, wiązu).
Potańcówka
Spotkanie towarzyskie przy muzyce do tańca w parach.
Powijaki
Pasy płótna używane dawniej do owijania niemowląt.
Półpoście
Połowa Wielkiego Postu, moment psotnych zabaw, np. tłuczenia garnków z popiołem przed pannami na wydaniu, stąd druga nazwa – Garkotłuk.
Prace polowe
Zajęcia rolnicze wykonywane w polu, takie jak orka, bronowanie, siew, zbiory itd.
Procesja
Uroczysty pochód będący przejawem kultu religijnego.
Prosfora
Pieczywo obrzędowe używane w kościołach chrześcijańskich obrządku wschodniego.
Przednówek
Okres przedwiośnia, który w życiu wsi oznaczał problemy z wyżywieniem mieszkańców ze względu na kończące się zapasy.
Przesilenie
Astronomiczny moment, w którym słońce osiąga maksymalny kąt wychylenia względem równika ziemi. Przesilenie letnie to moment, w którym dzień trwa najdłużej. Przesilenie zimowe do moment, w którym dzień trwa najkrócej.
Przetak
Rodzaj okrągłego sita o dużych oczkach do przesiewania różnego rodzaju surowców w celu oddzielenia od siebie frakcji różnych rozmiarów, np. ziarna od plew, piasku od żwiru itd.
Przędza
Wytwór włókienniczy uzyskany poprzez skręcenie włókien, np. na kołowrotku.
Przędzenie
Czynność polegająca na wytwarzaniu przędy – skręcaniu włókien, np. na kołowrotku.
Przypory
Wzmocnienia ścian budynków.
Przysłowie
Krótkie, powtarzalne sformułowanie mające za zadanie pouczyć słuchającego, np. "Grosz do grosza, a będzie kokosza".
Przyśpiewka
Krótka piosenka ludowa śpiewana w określonych okolicznościach, np. na weselach.
Pszczelarstwo
Hodowla pszczół w ulach w celu pozyskiwania produktów odpszczelich (miodu, wosku, pieżgi, pyłku).
Puste noce
Czas przed pogrzebem, kiedy była wystawiana w domu trumna ze zmarłym. Podczas pustych nocy zbierała się rodzina i sąsiedzi, śpiewano pieśni żałobne, a także modlono się.
Puszcza
Rozległy, pierwotny obszar leśny bez stałych osad ludzkich.
Rada sołecka
Grono składające się z przedstawicieli mieszkańców, pomagające sołtysowi w zarządzaniu wsią.
Radło
Dawne drewniane narzędzie rolnicze służące do rozorania i spulchnienia gleby w przygotowaniu pod zasiew bez odwracania jej, posiadające żelazną część pracującą – radlicę.
Rańtuch
Archaiczne kobiece nakrycie głowy w postaci dużego, prostokątnego płata materiału, najczęściej białego płótna lnianego lub bawełnianego. Może być zdobiony haftami. Noszony m.in. w stroju biłgorajskim i przeworskim.
Redyk
W pasterstwie jest to sezonowe przemieszczanie zwierząt na pastwiska położone poza wsią (redyk wiosenny) i powrót do zagród (redyk jesienny). Z redykiem związanych jest wiele tradycji, zwyczajów, obrzędów i wierzeń. Słowo wywodzi się prawdopodobnie z języka rumuńskiego i jest używane przez różne karpackie grupy pasterskie.
Remiza strażacka
Budynek służący strażom pożarnym do przechowywania sprzętu i maszyn do gaszenia pożarów. Może też zawierać przestrzeń biurową czy świetlicę. Na budynku często spotykane jest przedstawienie Św. Floriana – opiekuna strażaków.
Retman
Flisak lub oryl przewodniczący spławowi, odpowiedzialny za jego organizację i pomyślny przebieg.
Rękawka
Krakowski zwyczaj wielkanocny, odbywający się we wtorek po Wielkanocy; w przeszłości mieszkańcy miasta wchodzili na Kopiec Kraka, na którym palili ogniska i zrzucali z niego jedzenie (chleb, gotowane jajka, jabłka, jedzenie ze święconki), które ubodzy i krakowscy żacy zbierali u podnóża kopca. Obecnie jest to odpust w kościele św. Benedykta i festyn.
Rękodzielnictwo
Ręczne wykonywanie przedmiotów użytkowych (np. zabawkarstwo, koronkarstwo, dziewiarstwo). Termin bywa stosowany zamiennie z rękodziełem.
Rogarstwo
Umiejętność rękodzielnicza polegająca na wytwarzaniu przedmiotów użytkowych i dekoracyjnych z rogów zwierząt gospodarskich i dziko żyjących; tradycje rogarskie żywe są zwłaszcza na Kaszubach, gdzie z rogów wykonuje się m.in. tabakiery.
Rogatywka
Czapka męska, której denko ma charakterystyczny kwadratowy kształt uzyskany dzięki odpowiedniemu zszyciu i uformowaniu materiału w 4 „rogi”, dające czapce jej nazwę. Otok często obszywany jest baranim futrem. Noszona w wielu regionach Polski, m.in. w stroju Krakowiaków.
Rogożyna
Ucięte i wysuszone pędy pałki wodnej (zarówno część wystająca ponad wodę, jak i podwodna), używane w plecionkarstwie.
Rok liturgiczny
Cykl religijnych obchodów świątecznych w chrześcijaństwie. W Kościele Rzymskokatolickim zaczyna się w pierwszą niedzielę adwentu, w Kościele Wschodnim – 1 września. Słowo "liturgia" pochodzi z greckiego "leitourgia", co znaczy „dzieło publiczne” lub „służbę pełnioną przez lud lub na rzecz ludu”.
Rok obrzędowy
W polskiej tradycji niepisany cykl obchodów świątecznych oparty na kościelnym roku liturgicznym i kalendarzu rolniczym. Podzielony jest na 4 części zgodne z porami roku i zaczyna się 24 grudnia – w Wigilię Bożego Narodzenia.
Rola (ziemia)
Ziemia uprawna / wierzchnia warstwa gleby służąca do hodowli roślin.
Rolnictwo
Uprawa roli w celu pozyskania produktów roślinnych i hodowla zwierząt dla uzyskania produktów odzwierzęcych.
Rozeta karpacka
Ochronny symbol magiczny i zdobniczy, przypominający sześcioramienną, wpisaną w okrąg gwiazdę, której ramiona wychodzą z jednego centralnego punktu na kształt płatków kwiatu. Szczególnie popularny w Karpatach, ale spotykany jest na całej Słowiańszczyźnie i nie tylko.
Równianka
Bukiet z ziół, kwiatów i zbóż w tradycji ludowej święcony w kościołach 15 sierpnia w święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, tradycyjnie nazywane świętem Matki Boskiej Zielnej. Na Podlasiu równiankami określa się bukiety robione na początku żniw i pozostawiane po ich zakończeniu na polach dla zwierząt.
Równonoc
Jeden z dwóch momentów w roku, kiedy długość dnia jest praktycznie równa nocy. Równonoc wiosenna wypada 19, 20 lub 21 marca, równonoc jesienna 22 lub 23 września. Jest to niezwykle ważny czas w kalendarzu obrzędowym, np. w równonoc wiosenną miało miejsce topienie Marzanny i wnoszenie do wsi gaika (maika).
Rudnictwo
Dawna gałąź przemysłu polegająca na wydobyciu rud metali i ich wytopie.
Runo
Wełna (m.in. owcy, barana, kozy, lamy), a także skóra zwierzęcia wraz z wełną.
Rybołówstwo
Gałąź gospodarki polegająca na połowie ryb i innych zwierząt morskich (z wyjątkiem wielorybów) oraz roślin wodnych.
Rycerz
W średniowieczu wojownik należący do wyższej warstwy społecznej, zobowiązany do walki zbrojnej na rzecz swojego władcy lub pana feudalnego (seniora). Słowo pochodzi od niemieckiego słowa "Ritter" – oznaczającego jeźdzca.
Ryńczyk
Kaszubski instrument tradycyjny działający na zasadzie grzechotki, wykonany z rozwidlonego kija z wieloma brzękadłami. Jego dźwiękiem pasterze zwoływali bydło na pastwisku, a podczas spotkań sygnalizowano nim chęć zabrania głosu.
Rzemiosło
Wytwarzanie przedmiotów użytkowych i dekoracyjnych oraz ich naprawa wykonywana ręcznie lub z wykorzystaniem prostych narzędzi i maszyn przez wykwalifikowane osoby, zajmujące się tą czynnością zawodowo i zarobkowo. Działalność ta jest prowadzona na niewielką skalę i może być przekazywana z pokolenia na pokolenie w tej samej rodzinie.
Rzeźba ludowa
Najwcześniej powstała dziedzina plastycznej twórczości ludowej. Przeważnie wykonywana w drewnie, polichronowana (wielobarwnie malowana), nieopracowana z tyłu. Do XIX w. na wsi dominowała tematyka religijna, często wykonywano kopie przedstawień kościelnych. Twórcy zwykle nawiązywali do różnych stylów historycznych, ale wykształciły się też style lokalne; nie podpisywali swoich dzieł, w wielu przypadkach byli to samoucy. Cechą rzeźb dawnych jest ekspresja, uproszczenia anatomiczne, niedostosowanie proporcji lub celowe przeskalowanie istotnych z punktu widzenia twórcy elementów.
Rzędówka
Typ wsi, w której wszystkie zabudowania znajdują się na ogół po jednej stronie drogi. Takie wsie występowały w częściach Mazowsza i Kielecczyzny; na Żuławach natomiast spotyka się tzw. rzędówki bagienne.
Sadownictwo
Gałąź gospodarki rolnej polegająca na uprawie drzew i krzewów owocowych w celu pozyskania jadalnych owoców.
Samodział
Tkanina wykonana z lnu lub wełny powstała w wyniku ręcznego tkania na warsztacie tkackim.
Samołówka
Narzędzie do łapania lub zabijania zwierząt bez udziału człowieka.
Sanktuarium
Obiekt lub miejsce uznawane za święte i będące celem pielgrzymek.
Sąsiek
Przestrzeń wewnątrz stodoły po jednej ze stron klepiska, przeznaczona do przechowywania nieobrobionych zbiorów lub omłóconego ziarna, a także duży skrzyniowy pojemnik służący do przechowywania ziarna.
Sękacz
Ciasto biszkoptowe pieczone nad otwartym ogniem. Nazwa pochodzi od charakterystycznego kształtu powierzchni ciasta w postaci odstających sęków.
Siano
Części roślin zebrane ze skoszonej łąki. Siano po wysuszeniu służy do karmienia zwierząt oraz jako wypełnienie różnych przedmiotów domowego użytku, np. siennika.
Sianokosy
Zajęcie rolnicze polegające na koszeniu łąk w celu pozyskania siana.
Sieci rybackie
Narzędzia służące do łapania ryb poprzez ich zaplątywanie się i brak możliwości oswobodzenia.
Sieczkarnia
Narzędzie rolnicze służące do rozdrabniania siana i słomy poprzez równomierne drobne cięcie.
Sień
Pomieszczenie przechodnie w chłopskiej chałupie, pomiędzy drzwiami wejściowymi a częścią mieszkalną - izbą lub komorą - w zależności od układu przestrzennego domu mieszkalnego.
Sierp
Narzędzie rolnicze służące do cięcia (żęcia) roślin zielnych. Sierp był podstawowym narzedziem podczas żniw i sianokosów przez rozpowszechnieniem kosy. Miesiąc sierpień wziął swoją nazwę od tego narzędzia, ponieważ na ten czas przypadają żniwa zbóż uprawnych.
Sioło
Staropolskie określenie osady ludności trudniącej się rolnictwem. Z czasem nazwa ta zmieniała znaczenie. Obecnie często służy do określania części mieszkalnej gospodarstwa rolnego.
Sitarstwo
Umiejętność rzemieślnicza wyrobu sit i przetaków z siatki (z włosia końskiego lub łyka) i obręczy z łubu oraz połączenia tych dwóch elementów. Słynnym ośrodkiem sitarskim był Biłgoraj. Rzemieślnik wykonujący sita to sitarz.
Siwak
Nieszkliwione naczynie gliniane w kolorze szaro-czarnym, powstałe w wyniku specjalnego wypału redukcyjnego. Siwaki są obecnie wykonywane wyłącznie na Podlasiu.
Skansen
Muzeum lub etnograficzna atrakcja turystyczna stojąca na wolnym powietrzu i składająca się z budynków i wnętrz odtwarzających dawne budownictwo i sposoby życia.
Skiba
Wąski pas gleby odwrócony w czasie orki.
Skopek
Naczynie służące do zbierania mleka w czasie dojenia zwierząt.
Skrzynia wianna
Bogato zdobiona skrzynia służąca do przechowywania posagu (wiana) panny młodej.
Skrzypce podwiązane
Intrument ludowy - skrzypce, których szyjka jest podwiązana w celu podwyższenia stroju całego instrumentu.
Smolarstwo
Rzemiosło polegające na wypalaniu drewna w celu pozyskania węgla drzesnego, smoły, potażu i popiołu.
Snutka golińska
Wielkopolski haft ludowy.
Snycerstwo
Sztuka i rzemiosło polegające na zdobienia i tworzeniu płakorzeźb i ornamentów w drewnie.
Sołectwo
Jednostka administracyjna, której społeczność reprezentowana jest przez wybieranego przez nią sołtysa.
Sołtys
Przedstawiciel lokalnej społeczności wybierany w celu reprezentowania jej i pilnowania spraw danej wsi - sołectwa w ramach gminy.
Soroczka
Wyszywana damska koszula pochodzenia ukraińskiego.
Sosręb
Najgrubsza belka w drewnianym stropie na której oparte są deski tworzące sufit/podłogę następnej kondygnacji.
Spichlerz
Budynek gospodarczy, w którym przechowywano żywność i kosztowności. Na dawnej wsi bacznie pilnowany, nawet poprzez dyżurowanie w dzień i w nocy przy wejściu.
Spódnik
Halka, element stroju kobiecego zakładany pod spódnicę.
Stajnia
Budynek gospodarczy służący do hodowania koni.
Starosta weselny
Organizator i zarządca przyjęcia weselnego ze strony pana młodego.
Starościna weselna
Organizatorka i zarządczyni przyjęcia weselnego ze strony panny młodej.
Stępa
Narzędzie służące do rozdrabniania kaszy poprzez kruszenie ziarna.
Stodoła
Budynek gospodarczy służący do obrabiania i przechowywania płodów rolnych, a także przechowywania narzędzi rolniczych, stacjonowania wozów, sań.
Stolarstwo
Rzemiosło polegające na wytwarzaniu narzędzi, przedmiotów, mebli i ich elementów.
Strój ludowy
Odświętny ubiór, noszony w określonym regionie (przy okazji świąt rodzinnych, kościelnych, państwowych), charakteryzujący się własnymi, wyróżniającymi cechami/ elementami, w odróżnieniu od innych. Element tożsamości regionalnej, noszony w niektórych regionach do dzisiaj (m. in. Podhale, Łowicz, Kurpie). Kiedyś strój był znakiem świadczącym o statusie majątkowym, społecznym i pochodzeniu.
Strug
Ręczne narzędzie stolarskie służące do heblowania drewna.
Strugnica
Stół stolarski służący do obróbki drewna poprzez skrawanie.
Strych
Pomieszczenie w domu pod dachem służące do przechowywania narzędzi i przedmiotów.
Strzecha
Pokrycie dachowe wykonane ze słomy lub trzciny.
Suka biłgorajska
Ludowy instrument strunowy.
Sukmana
Męskie okrycie wierzchnie zakładane wykonane z sukna i zakładane w okresach niskiej temperatury.
Synkretyzm
Łączenie ze sobą kulturowych elementów różnego pochodzenia.
Szalinówka
Tradycyjna kwadratowa chusta będąca elemente damskiego stroju ludowego.
Szalowanie
Obijanie ścian deskami w celu zwiększenia ich wytrzymałości na czynniki zewnętrzne.
Szałas (górski)
Tymczasowe schronienie w terenie otwartym budowane między innymi pasterzy.
Szamerunek
Ozdobne obszycie ubrań damskich i męskich.
Szczodraki
Świąteczne rogaliki z Ziemi Lubelskiej.
Szeptunka
Ludowi uzdrowiciele, przeważnie kobiety, związani z Prawosławiem, trudniący się tzw. zamawianiem (odpędzaniem, powstrzymywaniem) chorób i przypadłości przy pomocy zaklęć i zabiegów magicznych. Formuły zaklęć nawiązują do wiary chrześcijańskiej, w szczególności do tekstów apokryfów (niekanonicznych tekstów biblijnych) i symboliki przedchrześcijańskiej. W swoich praktykach posługują się określonymi akcesoriami (chleb, sól, jajko, popiół, pakuły lniane i wosk).
Szeregówka
Rodzaj zabudowy wsi powstały w XVI wieku, w którym budynki poszczególnych gospodarzy stykają się ze sobą tworząc jeden szereg wzdłuż drogi.
Szewc
Rzemieślnik zajmujący się produkcją i naprawą obuwia.
Szkutnik
Rzemieślnik zajmujący się budową i naprawą łodzi i statków.
Szlachta
Warstwa społeczna wywodząca się ze średniowiecznego rycerstwa. Szlacic był człowiekiem wolnym i posiadał liczne prawa i przywileje.
Szlak burszytnowy
Słynny szlak kupiecki z czasów rzymskich, od Bałtyku po Morze Śródziemne (obejmujący także tereny współczesnej Polski), którą podróżowały transporty bursztynu i innych dóbr, za które Rzymianie płacili ekskluzywnymi towarami.
Sztetl
Mała miejska osada Żydów. W idealnym warunkach skupiona wokół świątyni - Synagogi, zbiornika na wodę rytualną - Mykwy i własnego cmentarza - Kirkutu.
Szynk
Mała karczma, w której sprzedawano tani alkohol.
Szyper
Kapitan łodzi wykonujący jednocześnie obowiązki pozostałych cżłonków załogi. Namałych łodziach rybackich jest jednocześnie nawigatorem, sternikiem i kwatermistrzem.
Ścinanie Kani
Kaszubski zwyczaj świętojański, wcześniej obrzęd uśmiercania ptaka – kani lub niszczenia figurki ją przedstawiającej; kania w kaszubskich wierzeniach to uosobienie zła i nieszczęścia, ptak, pod którego postacią mogła ukrywać się czarownica.
Śmigus-Dyngus
Zwyczajem polewania się nawzajem wodą w drugi dzień Świąt Wielkanocy, tzw. Lany Poniedziałek. Dawniej „śmigusem” mokrym określano oblewanie wodą panien, a suchym -i smaganie się witkami brzozowymi na szczęście i pomyślność. „Dyngusem” określano świąteczne kwestowanie chłopców.
Śparogi
Ozdobne, skrzyżowane wiatrownice (element wzmacniających konstrukcję dachu dwuspadowego przed działaniem wiatru) wystających ponad kalenicę (czubek dachu). Te zakończenia wiatrownic miały charakter ozdobny i były rzeźbione w różne kształty geometryczne i nawiązujące do otaczającej przyrody.
Śpiew wielogłosowy
Śpiewanie kilku osób z nakładającymi się na siebie liniami melodycznymi.
Środa popielcowa
W katolickim kalendarzu liturgicznym jest to pierwszy dzień Wielkiego Postu trwającego do Świąt Wielkanocy. W ten dzień wiernych obowiązuje post ścisły, a podczas mszy odbywa się obrzęd posypania głów popiołem na znak pokuty i przemijania życia ziemskiego.
Światy (Wilijki)
Ozdoby występujące na Podlasiu i w Polsce południowej, najczęściej w kształcie kuli; potrafią przybrać niezwykle skomplikowane formy przestrzenne. Światy wykonuje się z wyciętych kawałków kolorowego opłatka, tradycyjnie klejonych śliną. Wieszane były w domach w okresie Bożego Narodzenia, zdobiono nimi m.in. podłaźniczki, a później choinki. Kształt nawiązuje do kuli ziemskiej i symbolizuje panowanie nowonarodzonego Jezusa nad światem.
Świątek
Drewniana rzeźba ludowa o tematyce religijnej, polichromowana (wielobarwnie malowana), przedstawiająca najczęściej Chrystusa Frasobliwego, Matkę Boską, ale też ważnych w kulturze ludowej świętych (m.in. Św. Jana Nepomucena, Św. Floriana, Św. Rocha).
Święta Góra Grabarka
Najważniejsze miejsce kultu prawosławnego w Polsce; na górze Grabarce w woj. podlaskim (0,5 km od wsi Grabarka) usytułowany jest monaster Świętych Marty i Marii na św. Górze Grabarce, cerkiew Przemienienia Pańskiego oraz cmentarz. Góra słynie z setek krzyży ustawianych tam przez pielgrzymów przybywających na święto Przemienienia Pańskiego, stąd Grabarka nazywana jest „Górą Krzyży”.
Święto Matki Boskiej
Grupa świąt będących zarówno wpisanymi w rok liturgiczny jak i związanymi z lokalnymi kultami Matki Boskiej.
Święto Matki Boskiej Jagodnej
Ludowa nazwa święta Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, obchodzonego w Kościele Katolickim 2 lipca. Zgodnie z ludowymi wierzeniami termin ten wyznaczał dzień, po którym kobiety – zwłaszcza te, które poroniły – mogły bezpiecznie zjadać jagody i inne owoce leśne. Wierzono, że przestrzeganie zakazu spowoduje pomyśle dochowanie się zdrowego potomstwa.
Święto Matki Boskiej Roztwornej (Otwornej)
Ludowa nazwa święta Zwiastowania Najświętszej Marii Panny, obchodzonego w Kościele Katolickim 25 marca. W tradycji ludowej jest to dzień, w którym Matka Boska otwiera ziemię na zasiew i budzi przyrodę do życia. Tego dnia wypatrywano też powrotu bocianów zgodnie z przysłowiem „Na Zwiastowanie przybywaj bocianie”. Na Podlasiu na ten dzień wypiekano pieczywo obrzędowe, tzw. busłowe (bocianie) łapy.
Święto Matki Boskiej Siewnej
Ludowa nazwa obchodzonego w Kościele Katolickim 8 września święta Narodzenia Najświętszej Marii Panny, w tradycji patronki jesiennych zasiewów. W kościołach święci się ziarna, a rolnicy w przeddzień święta rozpoczynają zasiew prosząc Matkę Boską o pomoc.
Święto Matki Boskiej Zielnej
Ludowa nazwa święta Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, obchodzonego w Kościele Katolickim 15 sierpnia. Zgodnie z tradycją w kościołach święci się w ten dzień bukiety z ziół, kwiatów i zbóż (tzw. równianki); w przeszłości poświęcone bukiety przechowywane były w zagrodach dla ochrony, a poświęcone zioła uważane były za szczególnie silny środek leczniczy. Tradycyjnie jest to też dzień, w którym pielgrzymi docierają do sanktuarium na Jasnej Górze.
Święto Trzech Króli
Ludowe określenie święta Objawienia Pańskiego obchodzonego w Kościele Katolickim 6 stycznia na pamiątkę hołdu złożonego nowonarodzonemu Jezusowi przez trzech mędrców ze Wschodu, nazywanych w tradycji Kacprem, Melchiorem i Baltazarem. W tym dniu chłopcy przebierali się za 3 mędrców i kwestowali po domach. W kościołach święci się kadzidło i kredę, którą wierni piszą na drzwiach swoich domów „K+M+B” i dany rok. W przeszłości stawiało się nią też krzyżyk na głowach krów.
Święty kąt
Domowy ołtarzyk ustawiany w chłopskich chałupach na stole tak, aby był widoczny z wejścia do izby. Umieszczano w nim krzyże, święte obrazy, świece i książeczki do nabożeństwa, przystrajano kwiatami z bibuły.
Tabaka
Sproszkowane, wysuszone lisćie tytoniu zażywane poprzez wciagnięcie szczypty do nosa. W Polsce tabaka jest częścią kultury Kaszubów. Zażywana jest też przez górników w kopalniach.
Tabor
Większa grupa Cyganów/Romów podróżujących wozami konnymi lub obozowisko podróżujących wspólnie, a po 1964 roku także inna nazwa obozowiska stałego związana z nakazem osiedlenia.
Tamborek
Dwie zaciskane ze sobą obręcze ułatwiające haftowanie.
Taniec narodowy
Taniec będący wyróżnikiem danej grupy narodowej, znany i tańczony przez wszystkich jej członków, np. Polonez.
Targ
Miejsce handlu i wymiany towarów, odbywające się w określone dni.
Terp/Terpa
Sztucznie usypane wzgórze pod budowę domu na terenach zalewowych. Terpy usypywali Olędrzy tam gdzie było ich osadnictwo, np.. w dolinie Wisły. W czasie wiosennych roztopów zapobiegały dostawaniu się wody do gospodarstw.
Tkactwo
Rzemiosło polegające na wytwarzaniu tkanin ze sprzędzonej nici z surowców pochodzenia naturalnego (wełny, lnu, konopi), przy pomocy tkania na warsztacie tkackim.
Tkacz/tkaczka
Osoba zajmująca się tkactwem.
Tkanina
Gotowy materiał do uszycia ubrania lub innych przedmiotów, np. żagli, namiotów itd.
Tłoka
Zwyczaj zbiorowego spotykania się społeczności w celu pomocy jednemu z gospodarzy, np. przy żniwach lub budowie domu.
Tołkanica
Podlaska potrawa złożona z tłuczonych gotowanych ziemniaków, cebuli i skwarek.
Torf
Skała osadowa z obumarłych roślin. Służy jako nawóz w rolnictwie i ogrodnictwie a po wysuszeniu może służyć jako paliwo opałowe.
Torfowisko
Wyschnięty zbiornik wodny, w którym nastąpiło zjawisko powstania/osadzania torfu.
Tracz
Dawny pracownik tartaku pracujący przy obróbce - cięciu drewna.
Trombita
Długi, dęty instrument ludowy pozwalający na porozumiewanie się na bardzo duże odległości.
Trójpolówka
Technika uprawy roślin polegająca na stosowaniu płodozmianu roślin jarych i ozimych oraz stosowania okresów wypoczynku/regeneracji gleby.
Turki
Wielkanocny szczególny zwyczaj straży przy grobie pańskim w strojach stylizowanych na mundury wojskowe nawiązujący do zwycięstwa Króla Jana III Sobieskiego nad Turkami.
Turoń
Postać zwierzęca rogatego stwora przypominającego wymarłe zwierzę turonia, występujący w grupach kolędniczych.
Ugór
Pole nie uprawiane przez okres roku do kilku lat w celu zapewnienie regeneracji gleby i użyźnienia jej, oczyszczenia z chwastów. Powiedzenie „orka na ugorze” oznacza ciężką pracę, której efekty widoczne są dopiero po długim czasie.
Układ kalenicowy
Układ domów we wsi, w którym domy ustawione są kalenicą (grzbietem) równolegle do drogi.
Ul
Wykonana specjalnie dla roju pszczoły miodnej przez człowieka, ""skrzynia"" w celu pozyskania miodu i innych produktów pszczelich. Ul może być drewniany, w kształcie skrzynki lub wykonany z kłody (często rzeźbionej) i malowany lub słomiany (tzw. kószka).
Ulicówka
Wieś, w której domy mieszkalne zbudowane są po obu stronach biegnącej przez nią drogi. Spotykane na Śląsku, na Pojezierzu Mazurskim, w Wielkopolsce.
Urok (czar)
Czar rzucony słowem, gestem, spojrzeniem, wywierający negatywny i niepożądany wpływ na człowieka, zwierzęta i otoczenie, uznawany za główny powód chorób, niepowodzenia i nieszczęścia. Za ich rzucanie odpowiedzialne były czarownice, a kultura ludowa rozwinęła wiele sposobów zdejmowania (odczyniania) uroków.
Uzda
Ogłowie, uprząż zakładana na głowę konia (osła, muła) z wędzidłem wkładanym do pyska zwierzęcia, które dzięki połączeniu z lejcami służy do kierowania nim.
Wałach
Pomocnik Bacy; przed sezonem wypasu zwierząt na halach każdy baca wybiera spośród miejscowych młodych, zaznajomionych z pasterstwem mężczyzn pomocników. Do ich głównych zadań należy wypas i codziennie, 3 lub 2-krotne dojenie owiec.
Watra
Stosowane głównie w Karpatach określenie ogniska zapalanego w celu odbycia uroczystego, ważnego dla społeczności spotkania z odwołaniem się do przeszłości, tradycji, wspólnoty i przodków. Terminem tym określano też ogniska palone w bacówkach - górskich szałasach.
Wawrzyńcowe hudy
Tradycje palenia wysokich na kilkadziesiąt metrów ognisk w gminach Ujsoły i Rajcza na Żywiecczyźnie 9 września, w wigilię Dnia Św. Wawrzyńca (10 września). Tradycja ma na celu upamiętnienie męczeńskiej śmierci świętego, którego wstawiennictwo zgodnie z lokalnym podaniem uratowało miejscowych przez zarazą.
Wątek
W tkaninie nitki biegnące wzdłuż materiału, przecinające nitki osnowy, tworząc splot.
Wełniak
Gruba wełniana tkanina.
Wełnianka
Roślina bagienna o charakterystycznym białym przypominającym wełnę kwiecie.
Wędrowny dziad
Bezdomny starzec wędrujący w poszukiwaniu noclegu i pożywienia pomiędzy wsiami.
Wialnia
Narzędzie wykorzystujące siłę sztucznie wywołanego wiatru do wstępnego oczyszczania zebranego zboża - ziarna.
Wiano
Posag panny młodej – majątek wnoszony przez żonę do nowego, wspólnego gospodarstwa i suma zapisywana jej przez męża jako zabezpieczenie na wypadek jego śmierci, wysokością równa wartości posagu.
Wiatrak
Budynek młyna napędzanego siłą wiatru przy pomocy kilkumetrowego śmigła.
Widlica
Rodzaj zabudowy wsi w postaci gospodarstw otaczających rozwidlające się drogi.
Wiecha
Wieniec z gałęzi wywieszany na nowowybudowanym budynku, aby dobrze się w nim wiodło.
Wielkanoc
Najważniejsze świeto chrześcijańskie upamiętniające zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa.
Wielodrożnica
Typ zabudowy dużej wsi złożony z gospodarstw otaczających wiele dróg z występującymi pustymi przestrzeniami pomiędzy różnymi częściami wsi.
Wieniec dożynkowy
Kompozycja (najczęściej w kształcie korony) z kłosów uprawianych lokalnie zbóż i kwiatów wykonana w celu symbolicznego uczczenia zakończenia prac polowych podczas dożynek.
Wiersza
Narzędzie rybackie w formie podłużnego kosza, z którego ryba nie może wypłynąć.
Wierzeje
Drzwi (brama) do stodoły.
Wieś
Osada o zwartej lub rozproszonej niskiej zabudowie, którą zamieszkują ludzie trudniący się rolnictwem, obecnie zamieszkała bez względu na profesję.
Wigilia
Uroczysta wieczerza kończąca okres adwentu i spożywana z całą rodziną w przeddzień Bożego Narodzenia.
Wiklina
Surowiec w postaci pędów i młodych gałęzi kilku gatunków wierzb.
Wikliniarstwo
Rzemiosło polegające na uprawy roślin i produkcji wikliny.
Wilijki (Światy)
Ozdoby świąteczne wykonywane z opłatków.
Zabawkarz
Rzemieślnik wykonujący zabawki dla dzieci.
Zaduszki
Dzień 2 listopada, w czasie którego wpomina się zmarłych.
Zagon
Długi pas ziemi przeznaczony pod uprawę jednego gatunku roślin.
Zagroda
Ogrodzony teren gospodarstwa wiejskiego.
Zagrodnik
Włościanin posiadający dom z ogrodem.
Zajazd
Rodzaj gospody/karczmy z zadaszonym miejscem do którego podjeżdżali goście.
Zakwas
Mieszanka żywych kultur bakterii i grzybów przygotowywana w celu obróbki żywności.
Zamek
Mechanizm zabiezpieczający przed nieuprawnionym lub samoczynnym otwarciem drzwi lub mebli służąych do przechowywania przedmiotów.
Zapaska
Fartuch damski noszony na co dzień przez kobiety opasany w okół ciała. Zapaski dzieliły się na biodrowe i naramienne.
Zapusty
Ludowa nazwa ostatnich dni karnawału (od Tłustego Czwartku, lub ostatnich 3 dni).
Zarzutnia
Narzędzie rybackie w postaci okrągłej sieci o średnicy umożliwiającej obsługę jednej osobie. Sieć miała centralnie przywiązaną linę, którą rybak miał też zahaczoną o siebie. Łowienie zarzutnią polegało na zarzucaniu sieci do wody i ściąganiu jej liną po tym jak opadła na dno. W trakcie ściągania sieć zamykała się i zaplątywały się w nią ryby.
Zasadźca
Średniowieczny organizator osadnictwa na przydzielonym mu w zarząd terenie.
Zaścianek
Wieś zamieszkana przez drobną szlachtę.
Zawicie (Rańtuch)
Płócienna chusta noszona na głowie przez kobiety.
Zbieractwo
Rodzaj pierwotnego pozyskiwania żywności, (np. zbieranie jagód, grzybów), którym zajmowały się głównie kobiety i dzieci.
Zbór
Parafia kościoła protestanckiego.
Zbyrcoki
Dzwonki pasterskie zakładane owcom, aby ułatwić ich lokalizację.
Zdun
Rzemieślnik wytwarzający piece i zajmujący się systemami ogniowymi.
Zielone Świątki
Święto celebrujące wiosnę, rośliny i pierwsze zbiory, np. poprzez układanie tataraku w domach, czy zatykanie młodych brzózek. W katolickim kalendarzu liturgicznym jest to święto Zesłania Ducha Świetego przypadające 49 dni po Niedzieli Wielkanocnej.
Ziemia (jednostka administracyjna)
Dawna jednostka administracyjna - kraina historyczna, region powiązany własną historią.
Ziemianin
Właściciel ziemski pochodzenia szlacheckiego.
Ziemianka
Budynek zbudowany poprzez wykopanie w ziemi i nakrycie dachem.
Złotnica
Damskie nakrycie głowy będące cechą charakterystyczną stroju koszubskiego.
Znachor
Osoba lecząca ludzi nie posiadająca wykształcenia medycznego.
Znak bartny
Wyciosany na drzewie symbol oznaczający właściciela barci znajdującej się w pniu tego drzewa.
Zupa "nic"
Tradycyjny polski deser złożony ze słodkiej zupy mlecznej z jajkami.
Zwyczaj
Utrwalony w danej społeczności sposób postępowania, oparty na wielopokoleniowej tradycji i powtarzalności. Nie mylić z obyczajem. Za nieprzestrzeganie zwyczajów nie grożą sankcje w odróżnienu od nieprzestrzegania zasad obyczajowych.
Zydel
Najprostsza forma siedziska, składająca się z deski siedzeniowej i rozstawionych nóg oraz oparcia z jednej deski. Pojęcie zydel oznacza także nieduży stołek.
Żelarka
Renta feudalna obowiązująca na Spiszu i Orawie do 1931 roku. Chłop małorolny niemogący się utrzymać samodzielnie miał obowiązek wrócić do pracy w systemie feudalnym na rzecz dworu.
Żelazko z duszą
Żelazko do prasowania ubrań, które temperaturę osiągało dzięki podgrzaniu w palenisku żelaznego wkładu określanego jako dusza.
Żęcie
Ścinanie zboża przy pomocy sierpa.
Żętyca
Serwatka z mleka owczego powstająca przy produkcji sera w Karpatach. Żętycę pije się jako pożywny napój.
Żniwa
Okres prac polowych polegających na zbiorze zbóż.
Żniwiarka
Kobieta uczestnicząca w zbieraniu plonów.
Żupan
Męskie szlacheckie okrycie wierzchnie. Rodzaj długiej sukni z długimi rękawami. Żupany były noszone przez cały rok. Po jakości i cenie rzupana można było rozpoznać pochodzenie i status majątkowy noszącego. Szlachta zagrodowa nosiła żupany z lnu a magnateria z jedwabiu.
Żuraw
Urządzenie pomagające w nabieraniu wody ze studni wykorzystujące długą dźwignię ułatwiającą wyciąganie ciężkiego wiadra.
Żuraw (taniec kurpiowski)
Kurpiowski taniec ludowy charakteryzujący się szybkim tempem i skocznymi krokami.
0%